Instytut Pamięci Narodowej - Poznań

https://poznan.ipn.gov.pl/pl7/aktualnosci/158071,Upamietnienie-Powstancow-Styczniowych-spoczywajacych-na-stokach-poznanskiej-Cyta.html
09.04.2026, 15:31

Upamiętnienie Powstańców Styczniowych spoczywających na stokach poznańskiej Cytadeli – Poznań, 21 stycznia 2022

21.01.2022

21 stycznia 2022 r., w przededniu 159. rocznicy wybuchu Powstania Styczniowego, w związku z inicjatywą Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, Wojewoda Wielkopolski Michał Zieliński oraz dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu dr hab. Rafał Reczek zapalili znicze upamiętniając uczestników tego zrywu niepodległościowego spoczywających na Cmentarzu Garnizonowym na stokach poznańskiej Cytadeli.

Weterani Powstania Styczniowego 1863-1864 spoczywający w kwaterze V Cmentarza Garnizonowego na Cytadeli w Poznaniu:

  • Stefan Lutostański
  • Leon Zadorski
  • Czesław Pobóg-Prusinowski
  • Wojciech Nowakowski
  • Ignacy Wierzbowski
  • Franciszek Łuczyński
  • Mikołaj Frąckowiak
  • Stanisław Dykierski
  • Aleksander Cielecki
  • Ignacy Mańkowski
  • Michał Michalski
  • Jan Massalski
  • Michał Nowicki
  • Paweł Hejnat
  • Ignacy Tarnawa-Radkiewicz
  • Piotr Sikorski
  • Melchior Koprucki
  • Walenty Czerkawski
  • Jan Bonawentura Splettstosser
  • Leon Całka
  • Paweł Szukalski
  • Józef Mizgalski
  • Karol Wąsikiewicz
  • Władysław Czerwiński
  • Stanisław Jeleniewicz
  • Jan Wojciechowski
  • Ludwik Dobrowolski
  • Józef Jastrzębski
  • Konstanty Dębny
  • Stanisław Maciejewski
  • Stanisław Łukomski

Nagrobki Powstańców Styczniowych, a także mogiła kolejnego weterana z 1863 roku, spoczywającego w kwaterze III Kazimierza Pułaskiego, zostały wpisane do prowadzonej przez Instytut Pamięci Narodowej ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski.

Każdy spoczywający na stokach Cytadeli weteran Powstania Styczniowego dożył czasów, gdy Niepodległość Polski urzeczywistniła się po okresie zaborów. W okresie II Rzeczpospolitej weterani powstania otoczeni byli szczególnym szacunkiem Polaków. Odrodzona w 1918 roku Rzeczpospolita potrzebowała wzorców i silnej tradycji, do których mogłoby się odwoływać społeczeństwo i które stanowiłyby ważny element wychowania obywatelskiego, zwłaszcza młodego pokolenia. Wyjątkową estymą Powstańców Styczniowych otaczał Marszałek Józef Piłsudski, dla którego spotkania z nimi były ważnymi momentami w jego życiu, ze względu na fascynację Marszałka wymiarem militarnym powstania oraz jako idei niepodległościowej. Szczególny wymiar spotkania te miały podczas corocznych rocznic wybuchu powstania, kiedy to powstańcy spotykali się z najważniejszymi osobami w kraju i odbierali wyrazy uznani od rodaków.

Józef Piłsudski w rozkazie z dnia 21 stycznia 1919 r., wydanym w 56. rocznicę wybuchu powstania, uznawał Powstańców Styczniowych za żołnierzy odrodzonego Wojska Polskiego oraz nadawał prawo do noszenia munduru wojskowego (weterana). Mówił on wówczas:

Żołnierze!!! Pięćdziesiąt sześć lat temu Ojcowie nasi rozpoczęli walkę o niepodległość Ojczyzny. Szli nie w lśniących mundurach, lecz w łachmanach i boso, nie w przepychu techniki, lecz z strzelbami myśliwskimi i kosami na armaty i karabiny. Prowadzili wojnę rok cały, pozostając, jako żołnierze, niedoścignionym ideałem zapału, ofiarności i trwania w nierównej walce, w warunkach fizycznych jak najcięższych. Przegrali wojnę i po ich klęsce niewola wciskać się poczęła do dusz polskich, czyniąc z Polaków nie niewolników z musu, lecz nieledwie z własnej chęci, szukających poprawy losu przez protekcję u swych panów rozbiorców i w ogóle obcych. Jako żołnierze i obrońcy Ojczyzny, zostali w Polsce usunięci przez swych współczesnych gdzieś w kąt daleki, jako rzecz, o której zapomnieć należy. Dla nas, żołnierzy wolnej Polski, powstańcy 1863 roku są i pozostaną ostatnimi żołnierzami Polski, walczącej o swą swobodę, pozostaną wzorem wielu cnót żołnierskich, które naśladować będziemy. Dla uczczenia ich i upamiętnienia roku 1863 w szeregach armii polskiej, wydałem rozkaz zaliczenia do szeregów wojska wszystkich weteranów 1863 roku z prawem noszenia munduru wojsk polskich w dni uroczyste. Witam ich tym rozkazem, jako naszych Ojców i Kolegów. Rozkaz przeczytać przed frontem kompani, szwadronów, bateryj i zakładów.

Ustawą z 2 sierpnia 1919 r. weteranom powstań listopadowego i styczniowego przyznano stałe pensje wypłacane z budżetu państwa. Kilka miesięcy później Sejm przyjął ustawę o przyznaniu stopni i praw oficerskich weteranom roku 1831, 1848 i Powstania Styczniowego, na podstawie której otrzymali oni stopnie podporucznika, a oficerów awansowano na wyższe stopnie wojskowe. W 1928 roku z myślą o Powstańcach Styczniowych powołano komisję środowiskową Powstania 1963 r. w ramach przygotowań do ustanowienia w 1930 r. nowego wojskowego odznaczenia państwowego – Krzyża Niepodległości. Warto dodać, że na jego bazie od 2011 roku ustanowiono Krzyż Wolności i Solidarności, wręczany osobom zaangażowany w działalność niepodległościową w latach 1956-1989.

Państwo polskie podjęło również starania, celem których było zadbanie o tych z weteranów, którzy samotnie dożywali swoich dni oraz wymagali stałej opieki socjalnej i medycznej, którą znajdywali w organizowanych dla nich schroniskach i domach opieki. Weteranom przysługiwał także pogrzeb z honorami wojskowymi. Po śmierci ostatniego z powstańców mieszkających w Poznaniu – zmarłego w 1937 roku Aleksandra Cieleckiego pojawił się pomysł, aby zamiast kwatery na cmentarzu garnizonowym powstało dla nich mauzoleum, ale ostatecznie idea ta nie została zrealizowana.

 

 

Pamięć o czynie niepodległościowym Powstania Styczniowego jest ciągle żywa w sercach i umysłach Polaków. Przypadająca w 2013 roku 150. rocznica jego wybuchu została w szczególny sposób upamiętniona przez Senat Rzeczypospolitej Polskiej, który 3 sierpnia 2012 r. przyjął uroczystą uchwałę ustanawiającą rok 2013 Rokiem Powstania Styczniowego.