Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu

Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu ogłosił konkurs „Na powstańczym szlaku. Uczestnicy Powstania Wielkopolskiego 1918-1919” adresowany do uczniów szkół podstawowych, ponadpodstawowych, wyższych oraz pozostałych pełnoletnich. Jego celem było inspirowanie do pogłębiania wiedzy o uczestnikach powstania, w szczególności o ich powstańczych czynach, a także popularyzacja i kultywowanie pamięci bohaterów powstańczych zmagań.

Uczestnicy konkursu mieli do wykonania zadanie polegające na sporządzeniu biogramu powstańca, opisie jego powstańczych czynów, w dowolnej formie literackiej, a także zilustrowanie i udokumentowanie zawartych treści (dokumentacja źródłowa i wykaz źródeł). Prace konkursowe nadesłano z województw wielkopolskiego i opolskiego, a także z Hiszpanii, czyniąc konkurs, nie tylko ogólnopolskim, ale też międzynarodowym. Okazało się, że sprawdziła się formuła wyjścia poza szkoły i zaproponowanie uczestnictwa w konkursie także osobom pełnoletnim. Dzięki konkursowi przestrzeń publiczna wzbogaciła się o blisko dwadzieścia udokumentowanych biogramów powstańców, które będzie można wykorzystać w działaniach edukacyjnych, pogłębiających dotychczasową wiedzę na temat powstania.

22 czerwca 2023 r. w „Przystanku Historia” odbyła się gala wręczenia nagród oraz podsumowania konkursu. Na spotkaniu głos zabrał dyrektor Oddziału IPN w Poznaniu dr hab. Rafał Reczek, Marta Szczesiak-Ślusarek naczelnik OBEN IPN w Poznaniu oraz Piotr Orzechowski – koordynator konkursu. Nagrody wręczono w trzech kategoriach: szkoły podstawowe, szkoły ponadpodstawowe oraz pozostali pełnoletni.

Po zakończeniu gali uczestnicy konkursu udali się do miejsc pamięci związanych z Powstaniem Wielkopolskim. Podążyli trasą jaką przebył ksiądz Bolesław Kaźmierski w 1918 r. ze swoimi parafianami, a szczególnie parafiankami przyodzianymi w szamotulskie stroje ludowe na powitane Ignacego Paderewskiego. Odwiedzili historyczną płytę Placu Wolności: miejsce pierwszych walk w grudniu 1918 r. (w pobliżu hotelu Bazar i Prezydium Policji), a także miejsce złożenia uroczystej przysięgi przez żołnierzy 1 Pułku Strzelców Wielkopolskich oraz Pułku Konnych Strzelców Straży Miasta Poznania wraz z wręczeniem sztandarów w dniu 26 stycznia 1919 r. W hotelu Bazar w grudniu 1918 r. gościł Ignacy Paderewski. W miejscu, w którym dziś stoi budynek Muzeum Narodowego w Poznaniu wcześniej znajdował się budynek niemieckiego dowództwa V Korpusu, zajętego przez powstańców w pierwszych dniach powstania. Uczestnicy konkursu ulicą Ignacego Paderewskiego udali się na Stary Rynek, gdzie zwiedzili ekspozycję przygotowaną przez Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 (Oddział Wielkopolskiego Muzeum Niepodległości). Ekspozycje prezentował kierownik Muzeum Marcin Wiśniewski. Niezmiernie ciekawie przedstawia się prezentacja drogi Wielkopolan do niepodległości. Za pomocą rycin ujmuje kolejne czyny zbrojne z lat: 1794, 1806, 1846, 1848. Ukazana została też praca organiczna oraz działania mające na celu podniesienie świadomości narodowej ludu wielkopolskiego. Zaprezentowane zostały sylwetki liderów i działaczy na wielu polach: kulturalnym, oświatowym, finansowym, ekonomicznym, publicystycznym, edukacyjnym. W pomieszczeniach muzeum zaaranżowano dawny dom polski z ówczesnym wyposażeniem. Jeżeli chodzi o samo powstanie zwiedzający mogli obejrzeć okopy wojenne, a także umundurowanie, uzbrojenie i wiele rekwizytów, pozyskiwanych i włączanych systematycznie do zbiorów. Ekspozycja jest bogato ilustrowana fotografiami i oddziałuje na odbiorcę również za pomocą nowoczesnych multimediów (obraz, dźwięk). Bogactwo zbiorów oraz zakres tematyczny w przyszłości będzie prezentowany w powstającej nowej siedzibie muzeum.

Powstanie Wielkopolskie 1918-1919 to jedno z ważniejszych wydarzeń współczesnych dziejów Wielkopolski. Zadecydowało o włączeniu kolebki państwa polskiego do odradzającej się po okresie zaborów Rzeczypospolitej. Powstanie wybuchło spontanicznie w Poznaniu podczas wizyty Ignacego Paderewskiego w okolicznościach pełnych emocji demonstracji polskich i niemieckich mieszkańców miasta. Uliczne demonstracje przerodziły się 27 grudnia 1918 r. w walki w mieście, szybko przenosząc się na prowincję. Centralna część regionu nie musiała zbrojnie przejmować miast i wiosek pod swoje panowanie. Niemieccy urzędnicy, żandarmi i żołnierze ustępowali bez walki. Przywracanie polskiej władzy i tworzenie nowej administracji następowało szybko i entuzjastycznie (Szamotuły, Środa, Śrem, Jarocin, Stęszew, Opalenica, Grodzisk, Kościan, Witkowo). Do starć zbrojnych dochodziło w przypadku konieczności rozbrojenia dużych, uzbrojonych niemieckich garnizonów. W ostatnich dniach grudnia starcia zbrojne koncentrowały się w Poznaniu (walki w śródmieściu i na Wildzie), a także w okolicach Gniezna (Gniezno, Zdziechowa, Mączniki) i przy granicy z Polską (Powidz, Anastazewo, Szydłówiec). W pierwszych dniach 1919 r. powstańcy poszerzyli obszar na południu, północy i zachodzie, zbliżając się do krańców Wielkopolski, do terenów, w których Polacy nie stanowili większości. Większość tę utracili w związku z licznymi niemieckimi akcjami osiedleńczymi. O ziemie te trzeba było się bić. W trakcie walk ukształtował się front wyznaczony przedpolami: Bydgoszczy, Chodzieży, Międzychodu, Zbąszynia, Babimostu, Kargowej, Leszna, Rawicza i Kępna. Powstańcze drużyny, plutony, kompanie i bataliony zostały w pierwszym okresie uporządkowane i podporządkowane dowództwu w Poznaniu. Sztab powstańczy, pracujący pod kierunkiem majora Stanisława Taczaka, opracowywał plany operacyjne, a także współpracował z politycznym kierownictwem powstania. Nowa sytuacja wytworzyła się po objęciu kierownictwa przez generała Józefa Dowbor Muśnickiego, który powołał pod broń rekrutów, przekształcając oddziały powstańcze w regularną Armię Wielkopolską. Umundurowana, wyposażona i dobrze uzbrojona formacja stawiła czoło niemieckim kontrofensywom, utrzymując zdobycze i przyczyniając się do ostatecznego włączenia Wielkopolski do państwa polskiego. Dzięki międzynarodowym decyzjom politycznym obszar włączony do Polski powiększono o takie miasta jak: Chodzież, Międzychód, Zbąszyń, Leszno, Rawicz, Kępno.

Piotr Orzechowski