Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu

W 80. rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego przypominamy o udziale Wielkopolan w największym zrywie niepodległościowym polskiej konspiracji w czasie II wojny światowej. Dziesiątki tysięcy Wielkopolan w latach 1939-1944 trafiło do Warszawy w wyniku masowych deportacji i uciekając przed represjami niemieckiego okupanta. Gdy wybiła „godzina W” około tysiąc z nich chwyciło za broń. W prowadzonym od kilku lat przez poznański oddział Instytutu Pamięci Narodowej projekcie dotyczącym tego zagadnienia ustalono już z imienia i nazwiska ponad 950 walczących Wielkopolan.

1 sierpnia 2024 roku w Wielkopolskim Urzędzie Wojewódzkim w Poznaniu została zaprezentowana wystawa „Wielkopolscy harcerze w Powstaniu Warszawskim”, przygotowana przez IPN wspólnie z Komendą Chorągwi Wielkopolskiej ZHP. Podczas uroczystości głos zabrała Wojewoda Wielkopolska Agata Sobczyk oraz w imieniu twórców wystawy: prof. UAM dr hab. Marek Mikołajczyk, przewodniczący Komisji Historycznej Chorągwi Wielkopolskiej ZHP i dyrektor poznańskiego oddziału IPN dr hab. Rafał Reczek.

Wśród tysięcy walczących o Wolną Polskę nie mogło zabraknąć harcerzy. Na wystawie przedstawiono sylwetki 12 z nich: Józefa Wizy – komendanta Chorągwi Wielkopolskiej Szarych Szeregów; prof. Edwarda Serwańskiego – pełniącego służbę w Wydziale Zachodnim Głównej Kwatery Szarych Szeregów; Leona Marszałka – członka Głównej Kwatery Szarych Szeregów; Romana Łyczywka – zastępcy kierownika Wydziału Zachodniego Głównej Kwatery Szarych Szeregów; sióstr Kazimiery i Marii Chuchla, walczących w elitarnym oddziale „Parasol”, Krystyny Łyczywek – walczącej w batalionie „Łukasiński”; Janiny Mizerskiej – ofiarnej sanitariuszki z batalionu „Zaremba-Piorun”; Teodora Spychalskiego ze Zgrupowania „Bartkiewicz”, poległego na posterunku w gmachu Prudential przy pl. Napoleona, Przemysława Góreckiego – komendanta Harcerskiej Poczty Polowej oraz zmarłych niedawno harcerzy związanych z podziemiem narodowym – gen. Jana Podhorskiego i Janusza Gundermana.

Następnie przy ulicy św. Rocha 4B, we współpracy z Urzędem Miasta Poznania i Światowym Związkiem Żołnierzy Armii Krajowej, odbyła się uroczystość odsłonięcia ufundowanej przez IPN tablicy upamiętniającej mjr dr Zofię Grodecką.

W imieniu władz miasta głos zabrała zastępczyni Prezydenta Miasta Poznania Natalia Weremczuk. O projekcie Instytutu Pamięci Narodowej, którego celem jest upamiętnianie weteranów i weteranek Powstania Warszawskiego za pomocą tablic memoratywnych umieszczanych na budynkach, w których mieszkali, opowiedział dyrektor poznańskiego oddziału IPN dr hab. Rafał Reczek. Natomiast prezes Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Wielkopolska Henryk Józefowski przybliżył działalność Zofii Grodeckiej w strukturach Związku.

Zofia Grodecka ps. „Ewa”, „Biała Ewa” była weteranką Armii Krajowej oraz uczestniczką Powstania Warszawskiego. Była córką znanego bibliografa i bibliotekarza Stefana Vrtela-Wierczyńskiego oraz Janiny z Anców. Urodziła się we Lwowie, następnie mieszkała w Poznaniu, a od 1937 roku w Warszawie. Zofia Grodecka 15 marca 1943 roku złożyła uroczystą przysięgę i wstąpiła do Armii Krajowej. Po przeszkoleniu wojskowym została przydzielona do 209 plutonu 21 pp „Dzieci Warszawy” (kryptonim Żaglowiec). Podczas Powstania Warszawskiego była strzelcem, łączniczką oraz adiutantką ppłk. Mieczysława Niedzielskiego ps. „Żywiciel”. Brała udział w drugim natarciu na Dworzec Gdański. Pod koniec sierpnia 1944 roku została bardzo poważnie ranna (przestrzał potylicy) oraz dodatkowo uszkodziła kręgosłup podczas bombardowania Żoliborza. Od tego czasu przebywała w szpitalach powstańczych oraz pod opieką rodziców. Po kapitulacji została skierowana do niemieckiego obozu przejściowego Dulag 121 Pruszków, ale z pomocą rodziców udało jej się uciec. Po wojnie wróciła do Poznania. Po transformacji ustrojowej aktywnie włączyła się w działalność Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Wielkopolska jako przewodnicząca Komisji Historycznej oraz redaktorka naczelna „Biuletynu Informacyjnego”. Za zasługi wojenne orz działalność społeczną była wielokrotnie odznaczana. Przyznano jej m.in. „Warszawski Krzyż Powstańczy”, „Krzyż Armii Krajowej” oraz „Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski”. Zmarła po długiej chorobie 9 lutego 2020 r.– jej grób znajduje się na ternie cmentarza górczyńskiego w Poznaniu i został wpisany do ewidencji grobów weteranów walk o Wolność i Niepodległość Polski.

O godzinie „W” odbyły się główne uroczystości zorganizowane przez Urząd Miasta Poznania oraz Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej Oddział Wielkopolska, podczas których prelekcję na temat Szarych Szeregów wygłosiła dr Izabella Kopczyńska. Kwiaty złożono pod Pomnikiem Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej oraz pod tablicą Armii Krajowej w krużgankach kościoła oo. Dominikanów. Instytut Pamięci Narodowej reprezentował na uroczystości dyrektor poznańskiego oddziału dr hab. Rafał Reczek.