Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu

14 lutego 2025 r. po raz pierwszy obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej. Święto to zostało uchwalone przez Sejm RP 9 stycznia 2025 r., w hołdzie żołnierzom Armii Krajowej – największej konspiracyjnej armii w podbitej przez Niemcy i Związek Sowiecki Europie. Armii, która jako zbrojne ramię Polskiego Państwa Podziemnego prowadziła bohaterską walkę o odzyskanie przez Rzeczpospolitą Polską suwerenności i niepodległości.

Poznańskie obchody Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej zostały zorganizowane przez Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej Oddział Wielkopolska i Wojewodę Wielkopolską pod Pomnikiem Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Hołd bohaterom AK oddali przedstawiciele władz samorządowych oraz środowiska kombatanckiego. Instytut Pamięci Narodowej na uroczystości reprezentował dr Rafał Sierchuła z Oddziałowego Biura Badań Historycznych.

Również w Zielonej Górze przy pomniku upamiętniającym żołnierzy Armii Krajowej i Szarych Szeregów na cmentarzu komunalnym przy ul. Wrocławskiej mieszkańcy miasta uczcili kolejną rocznicę przemianowania ZWZ w AK. W wydarzeniu zorganizowanym przez Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Zielona Góra wzięli udział również przedstawiciele lokalnych władz, harcerstwa, uczniowie Zespołu Szkół Technicznych im. Mikołaja Kopernika oraz reprezentanci różnych formacji wojskowych. Podczas uroczystości poprowadzonej przez prezesa ŚZŻAK Okręg Zielona Góra hm. Leszka Kornosza odmówiona została modlitwa, a następnie złożono kwiaty i zapalono znicze pod pomnikiem. Poznański oddział Instytutu Pamięci Narodowej na wydarzeniu reprezentował pracownik Punktu Zamiejscowego IPN w Zielonej Górze Krzysztof Mazur.

„Przystoi aby Ojczyzna droższa nam była niż my sami sobie”

Powyższy cytat pojawia się w wielu wspomnieniach i relacjach pozostawionych przez żołnierzy Armii Krajowej. Słowa autorstwa rzymskiego dowódcy, filozofa i pisarza Marka Tuliusza Cycerona z jednej strony świadczą o przedwojennym wychowaniu, pełnym klasycznych odniesień, a z drugiej pozwalają nam odkryć, na jakich podstawach oparte były normy regulujące środowisko Armii Krajowej. Etos tej patriotycznej formacji zbrojnej przetrwał nie tylko hekatombę wojny, ale także lata represji ze strony komunistów. Żołnierze Armii Krajowej ginęli w czasie wojny z rąk Niemców i Sowietów, a także po niej, kiedy to akowska przeszłość oznaczała aresztowanie, śledztwo i proces prowadzony przez ówczesne sądy bezprawia. Po odwilży 1956 r. władza nieznacznie złagodziła prześladowania i zmieniła ich formę, utrudniając weteranom AK podjęcie nauki na uniwersytetach oraz przynosząc szykany i nękanie ze strony organów bezpieczeństwa państwa. Prawdziwy przełom nastąpił dopiero wraz z transformacją ustrojową, kiedy to powstał Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. Organizacja i jej terenowe oddziały miały na celu zrzeszenie (po uprzedniej weryfikacji) żołnierzy AK, udzielanie im pomocy, zbieranie wspomnień i relacji oraz dbanie o przekazywanie etosu Armii Krajowej.

„Mortui viventes obligant” („Zmarli zobowiązują żyjących”)

Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu prowadząc ewidencję grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski, intensywnie współpracuje ze Światowym Związkiem Żołnierzy Armii Krajowej i prywatnymi wnioskodawcami. W ciągu szeregu lat, głównie na wnioski ŚZŻAK, pracownicy OBUWiM wpisali do ewidencji prawie 800 grobów weteranów członków ZWZ-AK. W Poznaniu na cmentarzach komunalnych na Miłostowie i Junikowie zostały wydzielone kwatery przeznaczone dla żołnierzy Armii Krajowej.

Wśród grobów wpisanych do ewidencji znajdują się m.in. mogiły następujących członków AK:

Jan Górski ps. Rzędzian (1922-2022) – działalność w Związku Walki Zbrojnej rozpoczął jako łącznik w Obwodzie Opatów ZWZ-AK. W maju 1943 r. został pojmany przez oddział złożony z kryminalistów działający pod egidą Gwardii Ludowej. Ocalał, postrzelony i zostawiony w lesie. Po rekonwalescencji wziął udział w akcji „Burza”, walcząc w V kompanii 2 Pułku Piechoty Legionów AK. Po wojnie był represjonowany przez Urząd Bezpieczeństwa (został oskarżony o współpracę z Niemcami). Przeszedł brutalne śledztwo i został skazany na karę śmierci. W 1951 r. wyrok zamieniono na dożywocie, a po rewizji w 1957 r. został zwolniony z więzienia. Ukończył studia lekarskie na Akademii Medycznej w Poznaniu, a w latach 2002-2022 był prezesem ŚZŻAK Okręg Wielkopolska. Został pochowany na cmentarzu komunalnym nr 2 Junikowo – Poznań (pole: 5, kwatera: AK, rząd: BL1, miejsce: 24).

Stanisław Dohnal ps. Pomorzanin (1927-2016) – niedługo przed wojną przeszedł przeszkolenie harcerskie. Po 1 września 1939 r. wraz z matką udał się w jej rodzinne strony do Przemyśla. Tam najpierw wkroczyły wojska niemieckie, a kilka dni później do miasta zawitali Sowieci. Stanisław Dohnal działał w Armii Krajowej od listopada 1943 r. i zajmował się małym sabotażem oraz kolportażem prasy podziemnej. Został pochowany na cmentarzu komunalnym nr 2 Junikowo – Poznań (pole: 5, kwatera: AK, rząd: BL1, miejsce: 25).

Maria Joanna Pągowska ps. Dębiec (1918-2020) – przed wojną ukończyła elitarne Gimnazjum Sacre Coeur. Po wybuchu wojny wraz z ziemiańską rodziną została przepędzona przez Niemców na teren Generalnego Gubernatorstwa. W 1943 r. wstąpiła do Armii Krajowej w Okręgu Radom-Kielce. Zasiliła szeregi sekcji sanitariuszek, a następnie była organizatorką szpitala polowego w Kazimierzy Wielkiej. Została pochowana w rodzinnym grobowcu na cmentarzu w Pobiedziskach.

Adelajda Połońska-Bąbińska ps. Ada, Bożena (1918-1995) – już we wrześniu 1939 r. wzięła udział obronie Warszawy jako harcerka. Następnie została zaprzysiężona w konspiracyjnej organizacji Służba Zwycięstwu Polski. Działała także w Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. Od marca 1943 r. w Okręgu Wołyń pełniła funkcję szefa kancelarii dowództwa oraz szefa łączności konspiracyjnej. Posiadała wielkie zdolności organizacyjne i szkoleniowe, uczyła konspiracji mniej doświadczonych od siebie, organizowała kwatery, potrafiła przewidywać trudności i radzić sobie z nimi. Po wojnie za przynależność do Armii Krajowej została aresztowana i skazana na 5 lat więzienia. Została pochowana na cmentarzu komunalnym nr 2 Junikowo – Poznań (pole: 4, kwatera: 3, miejsce: 25).

ksiądz kanonik Marian Sedlaczek (1926-2015) – ojciec Mariana Sedlaczka był harcmistrzem Rzeczypospolitej i Naczelnikiem Sekretarzy ZHP, za swoje patriotyczne zaangażowanie został zamordowany w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau. Marian Sedlaczek wzrastając w patriotycznym środowisku, wstąpił do Hufców Polskich – konspiracyjnej organizacji, która dbała również o wychowanie w duchu narodowym i religijnym. W czasie Powstania Warszawskiego był dowódcą kompanii harcerskiej w batalionie Gustaw. Po wojnie wstąpił do stanu kapłańskiego i odebrał święcenia kapłańskie w Polskim Seminarium Duchownym w Paryżu. Pracował jako misjonarz w Senegalu. Został pochowany na cmentarzu parafii pw. Najświętszego Serca Jezusa i św. Floriana w Poznaniu (kwatera: 1, rząd: 1, miejsce: 65).

Anna Hekert, Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN