English version
18 marca 2025 r. w Sali Lubrańskiego w Collegium Minus Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu miała miejsce objęta patronatem honorowym prof. dr hab. Bogumiły Kaniewskiej, Rektor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, konferencja otwierająca obchody 100. rocznicy powołania Fundacji Zakłady Kórnickie. Wydarzenie zostało zorganizowane wspólnie przez Fundację Zakłady Kórnickie i Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu.
Uroczystość otworzył dr Dariusz Grzybek, prezes Fundacji Zakłady Kórnickie, który w kilku słowach przybliżył 100 lat historii Fundacji i opowiedział o współpracy z poznańskim oddziałem IPN. Następnie prof. UAM dr hab. Rafał Reczek, dyrektor Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu, złożył na ręce prezesa Dariusza Grzybka jubileuszowe życzenia oraz podziękowania za lata wspólnych działań, wśród których znajdują się m.in. przygotowanie portalu tematycznego o Powstaniu Wielkopolskim, zorganizowanie obchodów 100. rocznicy Polskiego Sejmu Dzielnicowego oraz uwieńczone sukcesem starania o uczynienie 27 grudnia świętem państwowym.
Wystąpienia konferencyjne dotyczyły idei powstania Fundacji Zakłady Kórnickie oraz jej historii od utworzenia w 1925 r., przez likwidację na mocy dekretu Rady Państwa z 1952 r. do restytucji w 2001 r.
Program konferencji:
prof. Przemysław Matusik „Powinności Polaka. Obywatelski etos w Poznańskiem pod zaborami”
dr Zbigniew Kalisz „Fundacja w okresie dwudziestolecia”
dr Piotr Grzleczak „Zmierzch. Fundacja Zakłady Kórnickie w latach 1945-53”
prof. Tomasz Schramm „Wspomnienie o dziadku Wiktorze Schrammie”
prof. Andrzej Gulczyński „Fundacja dziś”
Fot. Piotr Łysakowski
Plany oddania Narodowi Polskiemu majątków kórnickich miał na uwadze Tytus Działyński, jak i jego syn Jan. Nie mogli ich zrealizować, ponieważ obawiali się, że majątki mogą być przejęte przez władze pruskie. Udało się to dzieło urzeczywistnić, kiedy w 1881 roku Władysław Zamoyski, siostrzeniec Jana, ostatniego z rodu Działyńskich, odziedziczył tę majętność. Wtedy też na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego kupił kilka majątków zagrożonych przejęciem przez władze pruskie. Niestety wskutek tzw. rugów pruskich Zamoyski wraz z rodziną został zmuszony do opuszczenia Wielkopolski i działał w Galicji, mieszkał też w Paryżu. W 1889 roku nabył dobra zakopiańskie, aby móc się osiedlić i umożliwić matce Jadwidze Zamoyskiej założenie w Kuźnicach Szkoły Domowej Pracy Kobiet. Władysław Zamoyski chciał zrealizować ideę Tytusa i Jana Działyńskich – oddania Narodowi Polskiemu majątku, dlatego wraz z matką Jadwigą z Działyńskich zastanawiali się, w jakiej formie go przekazać. Propozycji było kilka. Jedną z nich było przekazanie majątków kórnicko-zakopiańskich Związkowi Zamoyskich, który został powołany z inicjatywy Władysława w 1910 roku we Lwowie. Jednak różnice zdań co do zasad i form przekazywania środków na rzecz celów narodowych odwiodły Zamoyskiego od realizacji tej koncepcji.
Po zakończeniu I wojny światowej Zamoyscy powrócili w 1919 roku do Kórnika, podjęli się uporządkowania spraw gospodarczych w majętności. Władysław podjął na nowo kwestię przekazania majątku i rozpoczął konsultacje nad utworzeniem samodzielnej fundacji pod nazwą „Zakłady Kórnickie”. Sprawy nabrały tempa w 1923 roku, kiedy do współpracy zaproszeni zostali Stanisław Michalski, prezes Kasy im. Mianowskiego i prawnik Karol Lutostański. Ostatecznie 16 lutego 1924 roku podczas audiencji u Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Stanisława Wojciechowskiego, Władysław i Maria Zamoyscy podpisali akt donacyjny, zwracając się do Sejmu i Senatu z prośbą o opiekę nad Fundacją. Kolejnym krokiem było podpisanie 20 czerwca 1924 roku przed Sądem w Śremie aktu czyniącego z dóbr kórnicko-zakopiańskich Fundację pod nazwą „Zakłady Kórnickie”. Akt ten został skierowany przez Radę Ministrów do Sejmu RP, który uchwalił ustawę o Fundacji „Zakłady Kórnickie”, zatwierdzoną w dniu 30 sierpnia 1925 roku przez Senat. Zgodnie z ustawą, naczelną władzą Fundacji były Rada Kuratorów (w 11-osobowym składzie), Zarząd oraz Naczelnik Fundacji. Patronat nad Fundacją objęli Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej i Prymas Polski. Przekazany na rzecz Fundacji majątek obejmował łącznie 19 661 ha, w którego skład wchodziło: 7413 ha ziemi ornej, 4943 ha lasów kórnicko-trzebawskich, 5333 ha lasów zakopiańskich, 148 ha łąk i pastwisk, 715 ha jezior i stawów i 1040 ha nieużytków.
Fundacja kierowała i finansowała: Bibliotekę Kórnicką (utworzoną w 1826 roku), Zakład Badań Drzew i Lasu, Szkołę Domowej Pracy Kobiet. W 19 folwarkach w gminie Kórnik, Środa Wielkopolska i Mosina prowadziła gospodarkę rolną. Ponadto zarządzała i zajmowała się działalnością przemysłową oraz handlową, m.in. w tartakach – Gądki, Zwierzyniec i Kiry (w dobrach zakopiańskich) – oraz małymi fabrykami masy drzewnej i tektury (w dobrach zakopiańskich), kamieniołomami tatrzańskimi i Bazarem Polskim (w Zakopanem).
W okresie okupacji niemieckiej w latach 1939–1945 Fundacja została włączona do utworzonej przez Niemców Fundacji dla Niemieckich Badań Wschodnich, a folwarki weszły w skład tzw. Güterverwaltung z siedzibą w Kórniku. Po zakończeniu II wojny światowej Fundacja Zakłady Kórnickie wznowiła działalność, mimo że majątek został uszczuplony o lasy kórnicko-trzebawskie, które zostały przejęte przez Skarb Państwa i majątki rolne, które stopniowo, od 1949 roku zostały przejmowane przez państwowe gospodarstwa rolne (PGR). Ostatecznie Fundację Zakłady Kórnickie zlikwidowano na mocy dekretu Rady Państwa z 1952 roku o zniesieniu fundacji. W dniu 10 stycznia 1953 roku Rada Ministrów podjęła uchwałę o przejęciu Biblioteki Kórnickiej, a także mienia ruchomego i nieruchomego, które było własnością zlikwidowanej Fundacji.
Zmiany polityczne w Polsce po 1989 roku umożliwiły restytucję Fundacji Zakłady Kórnickie, ale rozwiązanie tej kwestii nie było łatwe. W 1991 r. Poznański oddział Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa przejął majątek po likwidowanych PGR-ach, w tym majątki fundacyjne. W latach 1995–1997 wokół zespołu utworzonego i kierowanego przez prof. Andrzeja B. Legockiego, ówczesnego prezesa poznańskiego oddziału Polskiej Akademii Nauk, rozpoczęto prace nad restytucją Fundacji. Uznano wówczas, że najprostszą drogą do odtworzenia Fundacji będzie złożenie przez wielkopolskich posłów projektu ustawy o Fundacji Zakłady Kórnickie. Projekt poselskiej ustawy pilotowali w Sejmie RP ówcześni posłowie: Marek Zieliński i Marcin Libicki. 24 sierpnia 2001 roku Sejm przegłosował ustawę o Zakładach Kórnickich, a Senat 18 września 2001 roku tę ustawę przyjął. W dniu 11 października 2001 roku Prezydent RP Aleksander Kwaśniewski podpisał ustawę, w wyniku czego Fundacji przekazano 4200 ha ziemi ornej. Wypracowywane z majątku dochody przeznaczane są na cele wskazane w ustawie.