Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu

8 maja 2025 r. w Środzie Wielkopolskiej odsłonięto sfinansowaną przez Instytut Pamięci Narodowej tablicę upamiętniającą żołnierzy konspiracji wojennej i mieszkańców ziemi średzkiej, skazanych przez niemiecki sąd okupacyjny (Sondergericht) i zgilotynowanych w więzieniach w Dreźnie oraz przy ul. Młyńskiej w Poznaniu.

Organizatorem wydarzenia, w którym uczestniczył naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walki Męczeństwa IPN w Poznaniu Wojciech Chałupka, był burmistrz Środy Wielkopolskiej Piotr Mieloch, zaś inicjatorem upamiętnienia oraz prowadzącym uroczystość – regionalista Andrzej Gogulski. Co istotne, swoją obecnością zaszczyciły zebranych przedstawicielki rodzin ofiar: Adela Mroczkowska – rodzina śp. rodzeństwa Kawczyńskich oraz Eugenia Wojtczak – córka śp. Antoniego Malanowskiego.

Upamiętnienie zostało umiejscowione na gmachu Sądu Rejonowego w Środzie Wielkopolskiej, tuż przy tablicy upamiętniającej poległych żołnierzy AK Inspektoratu Środa Wielkopolska. Wydarzenie to zorganizowano w ramach obchodów 80. rocznicy zakończenia II wojny światowej w Europie.

Na nowym obiekcie memoratywnym widnieją nazwiska zarówno oficerów wojska polskiego, żołnierzy Września 1939, Narodowej Organizacji Wojskowej i Wielkopolskiej Organizacji Wojskowej, ale także średzian, którzy nie występowali zbrojnie przeciwko okupantowi niemieckiemu. Wszystkich połączył wspólny okrutny los. Charakter powyższego mordu świadczył nie tylko o specyfice nazizmu (zgładzenia niższych ras, narodów, społeczeństw, kultur), ale jednocześnie miał stanowić przestrogę wobec grup, które mogły w przyszłości wystąpić z czynnym oporem przeciwko Niemcom, a także dodatkowo upodlić i naznaczyć rodziny ofiar. OBUWiM IPN w Poznaniu udzieliło merytorycznego wsparcia w postaci weryfikacji listy osobowej ofiar:

• Antoni Malanowski ps. „Strzemię” (1907–1943) – podoficer rezerwy wojska polskiego, żołnierz Września 1939, komendant NOB w Środzie Wielkopolskiej i powiecie średzkim, aresztowany 24 września 1942 r. i skazany na karę śmierci przez niemiecki Wyższy Sąd Krajowy w Poznaniu na sesji wyjazdowej w Budziszynie. Wyrok wykonano 8 lipca 1943 r. w więzieniu w Dreźnie.
• Bohdan Wysocki ps. „Mors” (1921–1942) – harcerz, organizator grup terenowych WOW w Środzie Wielkopolskiej i Nowym Tomyślu, prowadził działalność wywiadowczą. Po aresztowaniu przez Gestapo w Niemczech, przewieziony do Poznania i osadzony w Domu Żołnierza. Przetrzymywany we Wronkach, Berlinie i Zwickau. Skazany na karę śmierci 31 lipca 1942 r. podczas rozprawy prowadzonej przez niemiecki Wyższy Sąd Krajowy w Poznaniu na sesji wyjazdowej w Zwickau. Wyrok wykonano w Dreźnie 24 sierpnia 1942 r.
• Roman Banaszak (1911–1942) – skazany na karę śmierci przez niemiecki Sąd Specjalny w Poznaniu za udział w wystąpieniach antyniemieckich we wrześniu 1939 r. Stracony w więzieniu przy ul. Młyńskiej w Poznaniu 11 lutego 1942 r.
• Władysław Ciepły (1917–1942) – skazany na karę śmierci przez niemiecki Sąd Specjalny w Poznaniu. Stracony w więzieniu przy ul. Młyńskiej w Poznaniu 22 sierpnia 1942 r.
• Stanisław Ejma (1917–1942) – skazany na karę śmierci przez niemiecki Sąd Specjalny w Poznaniu. Stracony w więzieniu przy ul. Młyńskiej w Poznaniu  9 kwietnia 1942 r.
• Leon Kapała (1910–1942) – skazany na karę śmierci przez niemiecki Sąd Specjalny w Poznaniu. Stracony w więzieniu przy ul. Młyńskiej w Poznaniu 23 stycznia 1942 r.
• Marian Kawczyński (1908–1942) – skazany na karę śmierci przez niemiecki Sąd Specjalny w Poznaniu. Stracony w więzieniu przy ul. Młyńskiej w Poznaniu 11 lipca 1942 r.
• Weronika Matczyńska (1911–1942) – skazana na karę śmierci przez niemiecki Sąd Specjalny w Poznaniu. Stracona w więzieniu przy ul. Młyńskiej w Poznaniu 11 lipca 1942 r.
• Zofia Mroczkowska (1905–1942) – skazana na karę śmierci przez niemiecki Sąd Specjalny w Poznaniu. Stracona w więzieniu przy ul. Młyńskiej w Poznaniu 11 lipca 1942 r.
• Władysław Sroczyński (1912–1942) – skazany na karę śmierci przez niemiecki Sąd Specjalny w Poznaniu. Stracony w więzieniu przy ul. Młyńskiej w Poznaniu 21 kwietnia 1942 r.
• Marcin Śmiałkowski (1909–1942) – skazany na karę śmierci za udział w wystąpieniach antyniemieckich we wrześniu 1939 r. przez niemiecki Sąd Specjalny w Poznaniu. Stracony w więzieniu przy ul. Młyńskiej w Poznaniu 11 lutego 1942 r.
• Kazimierz Trzyszczak (1912–1942) – skazany na karę śmierci przez niemiecki Sąd Specjalny w Poznaniu. Stracony w więzieniu przy ul. Młyńskiej w Poznaniu 26 marca 1942 r.
• Walenty Zieliński (1908–1940) – skazany na karę śmierci przez niemiecki Sąd Specjalny w Poznaniu. Stracony w więzieniu przy ul. Młyńskiej w Poznaniu 14 września 1940 r.