Wyższe urodzenie pociąga za sobą przede wszystkim większe obowiązki, a nie tylko przywilejeWincenty Lutosławski
Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu, Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, Polskie Towarzystwo Ziemiańskie oraz Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum zapraszają na wystawę „Europa w rodzinie. Ziemiaństwo polskie w XX wieku”.
Uroczystość otwarcia odbyła się 2 lipca 2015 r. Gości powitał prof. dr hab. Andrzej Rottermund – Dyrektor Zamku Królewskiego w Warszawie, głos zabrali następnie dr Łukasz Kamiński, Prezes Instytutu Pamięci Narodowej; Marcin Schirmer, Prezes Polskiego Towarzystwa Ziemiańskiego; dr Rafał Reczek – Dyrektor Oddziału IPN w Poznaniu oraz dr Agnieszka Łuczak, kurator wystawy, naczelnik OBEP IPN w Poznaniu. Podczas części artystycznej odczytane zostały fragmenty poematu Witolda Pileckiego o jego rodzinnej miejscowości Sukurcze. Wśród gości wernisażu znaleźli się Hanna Suchocka – Przewodnicząca Rady Powierniczej Zamku Królewskiego w Warszawie – Muzeum, senatorowie Jan Maria Jackowski i Robert Mamątow oraz reprezentująca europosłankę Julię Piterę pani Barbara Kossowska. Całość poprowadził Piotr Łoś.
Ekspozycja jest prezentowana od 3 lipca do 2 sierpnia 2015 w Arkadach Kubickiego na Zamku Królewskim w Warszawie.
* * *
Witold Lutosławski, Józef Czapski, Witold Gombrowicz i rotmistrz Witold Pilecki to słynne osobowości dwudziestowiecznej historii Polski i Europy. Co łączy tak różne postaci? Pochodziły one z rodzin ziemiańskich, których styl życia oparty był na określonych tradycyjnych wartościach. Ziemianie pełnili często rolę lokalnych liderów społecznych, przyczyniając się do rozwoju gospodarczego i kulturalnego swoich regionów.
Wystawa opowiada również o zniszczeniu tej grupy społecznej w latach 1939–1945 przez totalitaryzmy nazistowski i sowiecki, o jej wywłaszczeniu przez komunistyczny system władzy i rozproszeniu ziemiańskich rodzin po całym świecie. Autorzy chcą pokazać zbiorowy portret ziemian, przybliżyć historie konkretnych rodzin, aby każdy mógł zastanowić się nad stratą, jaka nastąpiła wraz z likwidacją tej warstwy społecznej.
Koncepcja plastyczna wystawy:
Danuta Słomczyńska (Pracownia Projektowa Ptasia 30)
Kurator wystawy:
dr Agnieszka Łuczak (Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Poznaniu)
Współpraca:
Marcin Schirmer (Polskie Towarzystwo Ziemiańskie)
Konsultacja naukowa:
prof. dr hab. Andrzej Kwilecki
Recenzenci:
dr Łukasz Lubicz-Łapiński
Sławomir Stępień
Wystawa „Europa w rodzinie. Ziemiaństwo polskie w XX w.” […] stanie się niewątpliwie wydarzeniem kulturalnym 2015 r. Spodziewam się dużego zainteresowania ze strony społeczeństwa. Warto przy okazji tej wystawy przypomnieć, że w ubiegłym stuleciu, w 1929 r., dla uczczenia 10. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, urządzono w Poznaniu Powszechną Wystawę Krajową (zwaną potocznie PeWuKą) z osobną ekspozycją poświęconą ziemianom i ziemiankom. Wspominam popularną PeWuKę dlatego, że stanowiła najdonioślejsze wydarzenie w życiu środowisk ziemiańskich w całym okresie II Rzeczypospolitej: uwydatniła zasługi ziemian dla ochrony polskości w okresie zaborów i następnie dla odrodzenia państwa polskiego po I wojnie światowej; przekonywała władzę państwową o znaczeniu wielkich majątków ziemskich dla gospodarki; pokazała, że w środowisku ziemian drzemie niemały potencjał organizacyjny, a wielu przedstawicieli ma ambicje oddziaływania na kraj i społeczeństwo. I stała się wielkim spotkaniem ziemian przybywających z całego kraju.
W okresie między wystawą 1929 r. i wystawą 2015 r. nastąpiły w naszym kraju tragiczne dla ziemian wydarzenia i zmiany. Najpierw powstały trudności i straty wywołane światowym kryzysem gospodarczym lat 1929–1934; następnie w czasie II wojny światowej ziemiaństwo poddane zostało prześladowaniom i polityce zagłady stosowanej przez obu zaborców. Po wojnie, w Polsce Ludowej, brutalnie usuwano ziemian z dworów oraz konfiskowano majątki.
Wystawa „Europa w rodzinie…” uwzględnia zmienione warunki historyczne. Osoby zwiedzające będą
poruszone nie tylko dramatyzmem sytuacji i losów, ale także odpornością
ziemian na życiowe trudności, zdolnością do przystosowywania się,
utrzymywaniem więzi rodzinnej w sytuacji rozproszenia terytorialnego.
W
tym miejscu narzuca się wprost, aby przytoczyć zdanie klasyka polskiej
socjologii sprzed przeszło stu lat, Ludwika Gumplowicza, że adaptacja
jest najważniejszym procesem społecznym obejmującym grupy ludzi i
indywidua.
Owe zdolności przystosowawcze ziemian polskich XX w. można dzisiaj oceniać jako rezultat systemu wychowawczego panującego w dworach i pałacach, opartego na stałym rytmie życia, dyscyplinie, kultywowaniu tradycji, szacunku dla wiedzy, wdrażaniu regularnego wykonywania obowiązków. Myślę, że materiał zgromadzony na wystawie skłoni niejednego z gości zwiedzających do własnych refleksji i do udziału w dyskusjach na temat charakterystycznych cech społecznych ziemiaństwa polskiego.
W zakończeniu tych uwag wymienię jeszcze jedną doniosłą funkcję społeczną, pełnioną przez wystawę „Europa w rodzinie…”: przedstawiając nowe fakty z życia ziemiaństwa, wystawa poszerza naszą wiedzę, a ukazując bogactwo i różnorodność tych faktów, pobudza wyobraźnię i skłania do stawiania nowych pytań i formułowania nowych zagadnień”.
prof. dr hab. Andrzej Kwilecki (z recenzji wystawy)