Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu

Słoneczny dzień ponownie na długo zapadnie w pamięci wszystkich uczestników, którzy odwiedzili 7 czerwca 2025 r. Lasy Taczanowskie niedaleko Pleszewa i wzięli udział w największym tego typu historycznym rajdzie terenowym w tej części Polski. Pierwszy rajd odbył się dwanaście lat temu i od tamtej pory we wszystkich edycjach wzięło udział ponad 1700 uczestników!

W tym roku rajd upamiętniał żołnierzy powołanej 10 maja 1945 r. przez ppłk. Andrzeja Rzewuskiego ps. „Hańcza” Wielkopolskiej Samodzielnej Grupy Ochotniczej „Warta”. Okazją do tego była 80. rocznica powołania tej organizacji.

Tegoroczna edycja była dziewiątą, podczas której uczestnicy upamiętnili żołnierzy podziemia niepodległościowego w Wielkopolsce, w szczególności członków WSGO „Warta”. Rajd miał charakter pieszego marszu terenowego zawierającego elementy surwiwalu, połączonego z rozwiązywaniem zadań sprawdzających wiedzę historyczną oraz znajomość terenu. Po krótkim wprowadzeniu, rejestracji uczestników i wygłoszeniu treści przysięgi Armii Krajowej, kolejne grupy wyruszały na trasę.

Młodzież zaopatrzona w materiały edukacyjne pokonała kilkukilometrową leśną trasę, na której wpadała w zasadzki przygotowane przez funkcjonariuszy UB i NKWD. Uczestnicy byli legitymowani przez lotne patrole partyzantów. Poznawali też podstawy kursu pierwszej pomocy. Rajd zawierał także elementy gry terenowej. Na trasie rajdu do rozwiązania było tradycyjnie dziesięć konkurencji i zagadek: radiostacja, replika maszyny szyfrującej „Enigma”, kurs pierwszej pomocy, patrol Milicji Obywatelskiej, pole minowe, rozpoznawanie postaci związanych z wielkopolskim podziemiem niepodległościowym, strzelnica, posterunek Urzędu Bezpieczeństwa, rzut granatem.

Zwycięskie drużyny otrzymały nagrody ufundowane przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu.

Wielkopolska Samodzielna Grupa Ochotnicza „Warta”. 80. rocznica powołania organizacji (10 maja 1945 r.)

19 stycznia 1945 r. Komendant Główny Armii Krajowej gen. Leopold Okulicki wydał rozkaz rozwiązujący AK, jednak podpisany przez niego tego samego dnia tajny rozkaz nakazywał żołnierzom organizacji zachowanie sztabów i broni. W powstałej próżni, wiosną 1945 r. zaczęły samorzutnie powstawać oddziały partyzantki antykomunistycznej. Była to odpowiedź na gwałty i rabunki stacjonujących w Polsce żołnierzy Armii Czerwonej i funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa. Z tego powodu coraz więcej młodych ludzi uciekało do lasu. Nie mając możliwości powrotu do normalnego życia, podejmowało heroiczną walkę, często bez szans na zwycięstwo z przeważającym wrogiem.

Żołnierze podziemia niepodległościowego w Wielkopolsce mieli podobne dylematy co ich koleżanki i koledzy w innych częściach kraju. Wielu stanęło przed decyzją, czy kontynuować walkę zbrojną, oczekując na konflikt wielkich mocarstw, czy włączyć się w nurt odbudowy kraju pod hegemonią komunistów. Wielkopolska została zajęta przez Armię Czerwoną na początku 1945 r., ale dopiero 10 maja 1945 r. powołano nową regionalną organizację antykomunistyczną. Była to Wielkopolska Samodzielna Grupa Ochotnicza „Warta” (WSGO „Warta”). Inicjatywa jej powołania zrodziła się już na początku 1945 r. w kręgach Poznańskiego Okręgu Armii Krajowej. Pierwszym dowódcą „Warty” był ppłk Andrzej Rzewuski „Hańcza”/„Wojmir”.

Głównym zadaniem „Warty” była samoobrona przed atakami komunistycznych sił bezpieczeństwa oraz rozładowanie lasów poprzez przejmowanie kontroli nad tworzącymi się samorzutnie od połowy 1945 r. oddziałami partyzanckimi m.in. kpt. Jana Kempińskiego „Błyska” i por. Ludwika Sinieckiego „Szarego”. Dowódca WSGO „Warta” ppłk Andrzej Rzewuski „Hańcza” przeciwny był podejmowaniu przez podziemie poakowskie akcji zbrojnych, wymierzonych w komunistyczny aparat i dużą część swojej aktywności skupił na akcji rozładowywania lasów. Chciał w ten sposób ocalić jak największą liczbę młodych polskich patriotów przed śmiercią i represjami. „Warta” była organizacją o charakterze wojskowym, ale jej członkowie mieli trwać w konspiracji i wywierać wpływ na władzę komunistyczną w sposób pokojowy i polityczny.

Dzięki działalności „Warty” kształtująca się w 1945 r. władza komunistyczna, szczególnie w południowej Wielkopolsce, napotykała na wielkie trudności w tworzeniu komórek Polskiej Partii Robotniczej i funkcjonowaniu lokalnej administracji. Członkowie „Warty” obejmowali wysokie stanowiska w lokalnej administracji oraz przejmowali ważne stanowiska np. w Milicji Obywatelskiej. Z każdym miesiącem 1945 r. aktywność podziemia wzrastała. Z Generalnego Gubernatorstwa powracali żołnierze AK i NSZ, którzy pochodzili z Wielkopolski i znaleźli się tam w wyniku niemieckich wypędzeń. Teraz zdobyte w oddziałach partyzanckich na wschodzie kraju doświadczenie wykorzystywali do walki z władzą komunistyczną.

Struktury terenowe „Warty” działały na terenie prawie całej Wielkopolski, liczyły kilka tysięcy członków. Zajmowały się wywiadem, kontrwywiadem, zbieraniem informacji, samopomocą, a także rozpracowywały jednostki wojskowe i funkcjonariuszy UB. Nie stroniły również od podejmowania bezpośrednich działań zbrojnych w obronie członków organizacji. „Hańcza” podporządkował „Warcie” przynajmniej siedem oddziałów partyzanckich. Działalność tej niepodległościowej organizacji zakończyła się pod koniec 1945 r. Zgodnie z rozkazem szefa Sztabu Naczelnego Wodza gen. Stanisława Kopańskiego z 17 września 1945 r., nawołującego do rozwiązania wszystkich organizacji wojskowych w kraju, 15 listopada tego samego roku ppłk Hańcza wydał rozkaz o rozwiązaniu „Warty”. Zbiegł się on w czasie z podjętymi przez komunistyczny aparat represji równoległymi próbami jej rozpracowania i rozbicia. Mimo oficjalnego rozwiązania „Warty” i zaprzestania działalności przez większość jej członków, 26 listopada 1945 r. aresztowano Rzewuskiego i jego bliskich współpracowników. W więzieniach znalazło się także wielu żołnierzy „Warty” z regionu, których w późniejszych procesach komunistyczne sądy skazały na kary śmierci i długoletnie więzienie. Wielu torturowano w komunistycznych więzieniach, nie często skrytobójczo mordując.

80. rocznica powołania tej organizacji jest dobrą okazją do przypomnienia o członkach „Warty”, którzy walczyli za wolną i suwerenną Polskę.

Tekst: Tomasz Cieślak, Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej IPN w Poznaniu

Organizatorzy:

Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej IPN w Poznaniu

Stowarzyszenie Drużyna Tradycji 70 Pułku Piechoty w Pleszewie

Stowarzyszenie „Dolina Giszki” w Sowinie Błotnej