Instytut Pamięci Narodowej - Poznań

https://poznan.ipn.gov.pl/pl7/aktualnosci/225375,Otwarcie-wystawy-ORP-Orzel-19381940-Hel-24-lipca-2025.html
03.03.2026, 16:16

Otwarcie wystawy „ORP «Orzeł» (1938–1940)” – Hel, 24 lipca 2025

24.07.2025

24 lipca 2025 r. w Helu (przy Pomniku Obrońców Helu) otwarto wystawę poświęconą owianemu legendą, wciąż poszukiwanemu ORP „Orzeł”. Wystawa powstała w Oddziale IPN w Poznaniu. Pierwsza jej prezentacja miała miejsce podczas Pomorskiego Kongresu Pamięci Narodowej w dniach 20-21 listopada 2024 r. w AmberExpo. Następnie (24 czerwca-22 lipca 2025 r.) znajdowała się na Nabrzeżu Pomorskim w Gdyni tuż obok OM ORP „Błyskawica”. W Helu można ją zwiedzać do 2 września 2025 r.

W imieniu prof. UAM dr. hab. Rafała Reczka dyrektora Oddziału IPN w Poznaniu wystawę otworzył jej autor Piotr Orzechowski. Wspomniał, że jest ona częścią dużego projektu „Szlaki nadziei. Odyseja wolności”, który opowiada o losach polskiego wojska oraz osób cywilnych w okresie II wojny światowej poza granicami kraju. Przybliżył wybrane wątki z dziejów ORP „Orzeł”. Przypomniał losy oryginalnej bandery, która przetrwała wojnę pomimo zatonięcia okrętu. Poruszył m.in. wątek finansowania okrętu ze składek żołnierzy oraz zbiórek, w które angażowały się różne instytucje. Przybliżył ważny temat udziału okrętu w obronie wybrzeża oraz podkreślił jego rolę w planach obrony. Zakładały one współdziałanie ze stacjonującą w Helu baterią artylerii. Wskazał na postawę marynarzy, przygotowujących ucieczkę z estońskiego Tallinna. Odniósł się również do trudu poszukiwań wraku okrętu i wykorzystywanych przez ekspedycje różnych technik. Wspomniał też o tym, że wielu marynarzy ORP „Orzeł” pochodziło z Wielkopolski.

Następnie głos zabrał gospodarz miasta Hel, burmistrz Mirosław Wądołowski, który nawiązał do wielkiej historii miasta i półwyspu, m.in. bohaterskiej obrony w 1939 r.

Na temat wystawy wypowiedział się również dowódca 3 Flotylli Okrętów kontradmirał Andrzej Ogrodnik. Skierował podziękowania dla Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu za podjęcie tematu „Orła”, którego epopeja wciąż trwa. Odnosząc się do działań w obronie wybrzeża w 1939 r., kontradmirał powiedział, że Polska Marynarka Wojenna wypełniła postawione przed nią zadnia.

Dr Jacek Magdoń z Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie wskazał na związki ORP „Orzeł” z Podkarpaciem, gdzie jak w całej Polsce angażowano się w zbierania funduszy na budowę okrętu. Przywołał postać pochodzącego z Niska płk. Stanisława Dąbka, bohaterskiego dowódcy Lądowej Obrony Wybrzeża. Przypomniał, że jednym z marynarzy, uczestniczącym w tragicznym ostatnim patrolu okrętu był pochodzący z Przemyśla st. marynarz Jan Szala. Wspomniał też o mjr. Adamie Kowalskim z Rzeszowa, redaktorze czasopism „Żołnierz Polski” i „Polska Zbrojna”, autorze Pieśni Marynarki Wojennej „Morze, nasze morze”.

Po zakończeniu części oficjalnej odbyło się oprowadzenie autorskie po wystawie.

ORP „Orzeł” został zbudowany w Holenderskiej stoczni De Schelde we Vlissingen. Okręt zwodowano 15 stycznia 1938 r. Matką chrzestną jednostki została Jadwiga Sosnkowska, żona generała Kazimierza Sosnkowskiego. Podniesienie polskiej bandery nastąpiło, wraz z przekazaniem okrętu stronie polskiej, 2 lutego 1939 r. Po przybyciu do Gdyni „Orzeł” wszedł w skład Dywizjonu Okrętów Podwodnych. Po niemieckiej agresji na Polskę w 1939 r. wziął udział w działaniach zbrojnych, broniąc polskiego wybrzeża. 14 września zawinął do estońskiego portu w Tallinnie, gdzie został internowany. Trzy dni później, po brawurowej akcji polskiej załogi, uciekł z internowania. Przez trzy tygodnie pełnił misję bojową na Morzu Bałtyckim. Następnie, omijając blokadę niemieckiej floty, skutecznie przedarł się przez cieśniny duńskie, dopływając do Wielkiej Brytanii. Po wykonaniu napraw oraz uzupełnieniu uzbrojenia, podjął misje bojowe na Morzu Północnym. Ochraniał konwoje a także brał udział w samodzielnych patrolach. Podczas jednego z nich zatopił niemiecki frachtowiec „Rio de Janeiro”, przewożący wojsko inwazyjne do atakowanej Norwegii. W swój ostatni rejs wyruszył 23 maja 1940 r. Tajemnica zaginięcia okrętu do dziś nie została wyjaśniona. Mimo poszukiwań, wciąż nie odnaleziono jego wraku. ORP „Orzeł” nadal jest obecny w zbiorowej pamięci.