Instytut Pamięci Narodowej - Poznań

https://poznan.ipn.gov.pl/pl7/aktualnosci/228882,86-rocznica-wybuchu-II-wojny-swiatowej-i-otwarcie-wystawy-Bohater-1939-Kapral-re.html
03.03.2026, 15:20
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Upamiętnienie ppor. Piotra Konieczki. Fot. Marta Sankiewicz IPN
Wydarzeniu towarzyszyła wystawa przygotowana przez poznański oddział Instytutu Pamięci Narodowej
Wydarzeniu towarzyszyła wystawa przygotowana przez poznański oddział Instytutu Pamięci Narodowej
Wydarzeniu towarzyszyła wystawa przygotowana przez poznański oddział Instytutu Pamięci Narodowej

86. rocznica wybuchu II wojny światowej i otwarcie wystawy „Bohater 1939. Kapral rezerwy Piotr Konieczka (1901-1939)” – Śmiłowo, 1 września 2025

01.09.2025

1 września 2025 r. w Śmiłowie w 86. rocznicę wybuchu II wojny światowej w obecności Ministra Obrony Narodowej Władysława Kosiniaka-Kamysza odbyły się uroczystości upamiętniające kaprala Piotra Konieczkę, strażnika granicznego, którego wielu historyków uznaje za pierwszego żołnierza poległego podczas II wojny światowej.

Przy grobie Bohatera wicepremier wręczył rodzinie patent oficerski, potwierdzający, że w uznaniu zasług z tytułu udziału w walkach o niepodległość państwa polskiego, Piotr Konieczka pośmiertnie został mianowany przez prezydenta RP na stopień podporucznika.

Podczas uroczystości wspomniano również zamordowanego tej samej nocy przez Niemców Szczepana Ławniczka, funkcjonariusza Straży Granicznej.

- Jesteśmy dzisiaj w Śmiłowie, w małej miejscowości, ale jesteśmy tłumnie zgromadzeni, bo pamiętamy. Śmiłowo pamięta, a przez to Polska pamięta. Jeśli jest pamięć w najmniejszej z naszych miejscowości, jeżeli jest pamięć w naszych domach, jeżeli jest pamięć w naszych rodzinach, to znaczy, że odrabiamy tę brutalną, trudną, twardą lekcję historii po raz kolejny - powiedział wicepremier Władysław Kosiniak-Kamysz podczas uroczystości patriotycznych w Śmiłowie.

Obchody na cmentarzu zakończył apel pamięci oraz złożenie wieńców na grobach ppor. Konieczki i Szczepana Ławniczaka.

Wydarzeniu towarzyszyła wystawa przygotowana przez poznański oddział Instytutu Pamięci Narodowej opowiadająca o początkach wojny i postawie Piotra Konieczki, która została podsumowana zdaniem: To jest bohater, który jako żołnierz nie złamał przysięgi”. Jej autorami są Dorota Malińska-Janaś (Szkoła Podstawowa im. Straż Granicznej II Rzeczpospolitej w Śmiłowie) i Piotr Orzechowski (IPN Poznań), koncepcję plastyczną przygotowała prof. UAP dr hab. Konstancja Pleskaczyńska.

Na uroczystości obecni byli m.in.: Wicewojewoda Wielkopolski Jarosław Maciejewski, Wicemarszałek Województwa Wielkopolskiego Wojciech Jankowiak, Wicemarszałek Województwa Wielkopolskiego Krzysztof Grabowski, Starosta Pilski Rafał Zdzierela, Burmistrz Burmistrz Miasta i Gminy Brunon Wolski. Instytut Pamięci Narodowej na wydarzeniu reprezentowali dyrektor poznańskiego oddziału IPN prof. UAM dr hab. Rafał Reczek i naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa Wojciech Chałupka.

Piotr Konieczka urodził się 29 kwietnia 1901 r. we wsi Czarże (w powiecie bydgoskim). Tam też rozpoczął edukację i podjął pracę w gospodarstwie rodziców. Wychowywał się w rodzinie wielodzietnej. Konieczkowie w latach dwudziestych kupili dom wraz z ziemią i przeprowadzili się do Krostkowa w powiecie wyrzyskim. W 1930 r. Piotr Konieczka poślubił Helenę z Gniotów, z którą zamieszkał w kupionym gospodarstwie w Brodnej w powiecie chodzieskim. Na co dzień prowadził niewielkie gospodarstwo rolne. Pragnąc utrzymać rodzinę – żonę i dwóch synów (w tym jednego o słabym zdrowiu) – najmował się do dodatkowych prac w mleczarstwie i leśnictwie. Wśród sąsiadów był lubiany za pracowitość i skromność. Był odpowiedzialny i sumienny, a jednocześnie wyróżniał się niezwykłą postawą patriotyczną. Zrealizował obowiązek odbycia służby wojskowej (Powiatowa Komenda Uzupełnień w Bydgoszczy), po którym został przeniesiony do rezerwy. Od tego czasu obowiązywały go cykliczne ćwiczenia. W sierpniu 1939 r. został powołany do wojska z przydziałem do plutonu wzmocnienia Komisariatu Straży Granicznej w Kaczorach (placówka Jeziorki). Za obsadzenie pozycji osłonowej na tym odcinku granicy odpowiadała Rejonowa Komenda Uzupełnień w Bydgoszczy (61 i 62 Pułk Piechoty).

Atak niemieckiej III Rzeszy na Polskę 1 września 1939 r. zapoczątkował II wojnę światową. Opracowywany od kwietniu 1939 r. „Fall Weiss”, czyli plan ataku na Polskę w ramach wojny błyskawicznej (Blitzkrieg), zakładał jej oskrzydlenie. Istotnym elementem planu było skoncentrowanie na wybranych kierunkach znacznej liczby dywizji, zwłaszcza pancernych, i za ich pomocą przełamanie polskiej obrony. Polski plan obrony „Zachód” przewidywał podjęcie walki na granicy. Zakładał również opóźnianie działań przeciwnika, niepodejmowanie bitew i wycofywanie się na kolejne linie obrony. Celem nadrzędnym było zachowanie zdolności operacyjnych do czasu rozpoczęcia ofensywy sojuszników z Zachodu (Francja i Wielka Brytania). Wówczas zamierzano przeprowadzić własne kontrataki.

Przed rozpoczęciem wojny Niemcy zainicjowali szereg incydentów wzdłuż całej granicy państwa polskiego, a także wewnątrz obszaru Rzeczypospolitej. Celem ich było przygotowanie głównego ataku. Część z nich miała miejsce na obszarze województwa poznańskiego. 30 sierpnia 1939 r. w niemieckim Trzcielu (ówczesny Tirschtiegel) ustawiono karabin maszynowy prowokacyjnie wycelowany w stronę Polski. W nocy 30/31 sierpnia 1939 r. zaatakowano placówkę Straży Granicznej w Dobrcu (powiat ostrzeszowski). 31 sierpnia 1939 r. przed południem umundurowany oddział niemiecki wkroczył do polskiej wsi Ostoje w powiecie rawickim. Inne niemieckie oddziały konspiracyjne zaatakowały Święciechowę i Długie Nowe w powiecie leszczyńskim.

W rejonie Noteci uaktywniły się w tamtym czasie agresywne niemieckie bojówki, które celowo dokonywały podpaleń posiadłości mniejszości niemieckich, aby wzmóc pretekst do rychłego rewanżu na ludności polskiej, oddano także strzały do polskich oficerów: w Czarnkowie ostrzelano samochód wiozący płk. Stanisława Królickiego – dowódcę 7 Pułku Strzelców Konnych w Biedrusku, zaś w Margoninie oficera 26 Dywizji Piechoty. Na północy województwa poznańskiego członkowie organizacji „Drei Block” zaatakowali placówki polskiej Straży Granicznej w Jeziorkach i Zelgniewie.

1 września 1939 r. placówką Straży Granicznej umiejscowioną w centrum Jeziorek dowodził przodownik Antoni Schön, mający do dyspozycji 12 pograniczników i 10 rezerwistów. Atak na miejscowość rozpoczął się o godz. 1:10, kiedy to 60-osobowa grupa Niemców uderzyła na placówkę Straży Granicznej i znajdujący się ok. 1,5 km dalej Urząd Celny. Polacy podjęli walkę, lecz wobec wyraźnej przewagi wroga zmuszeni byli do wycofania się w kierunku Śmiłowa. W otoczonym przez napastników polskim Urzędzie Celnym pozostał tylko kpr. rez. Piotr Konieczka, osłaniając karabinem maszynowym odwrót towarzyszy. W czasie samotnej walki został ciężko ranny, a po zdobyciu urzędu dobity kolbami przez niemieckich dywersantów. Wielu historyków uznaje go za pierwszego żołnierza poległego podczas II wojny światowej (meldunek o walce w Jeziorkach sztab 26 Dywizji Piechoty odebrał o godz. 2:00). Polscy strażnicy kontynuowali aktywną obronę, przemieszczając się do komisariatu w Kaczorach. Ostatni meldunek z komisariatu wysłano o godz. 4:30. W rękach wroga Kaczory znalazły się o godz. 6:20, po ponad pięciogodzinnej walce i przybyciu oddziałów niemieckiej Brygady „Netze”. Ciało Piotra Konieczki przewieziono do Śmiłowa. Niemiecki major, słysząc o jego samotnej walce, oddał mu honory, mówiąc: „To jest bohater, który jako żołnierz nie złamał przysięgi”. Polski żołnierz został pochowany bez ceremonii pogrzebowej i obecności księdza na cmentarzu w Śmiłowie.