Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu

We wtorek 16 grudnia 2025 r. w Sali Białej Bazaru Poznańskiego – w historycznym miejscu, z którego w grudniu 1918 r. przemawiał Ignacy Jan Paderewski, wzniecając powstańczą iskrę – zostały wręczone Nagrody Prezesa IPN „Świadek Historii”. Aktu dekoracji dokonał zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Karol Polejowski, który podkreślił, że wszyscy nagrodzeni ze szczególną pieczołowitością dbają o to, aby nie zaginęła pamięć o naszej historii. Zwrócił się także do zgromadzonej młodzieży:

– Coś, co jest oczywiste dla Was, kiedyś musiało zostać wywalczone. Musimy więc pamiętać o naszych bohaterach, o tych, którzy byli przed nami, bo dzięki nim żyjemy w wolnej, niepodległej Polsce i z dumą możemy o sobie powiedzieć jesteśmy Polakami i „nie rzucim ziemi, skąd nasz ród”.

Uroczystość uświetniła część artystyczna w wykonaniu Chóru Dziewczęcego Skowronki pod dyrekcją Alicji Szelugi, przy fortepianie zasiadł Czesław Łynsza.

W gronie Laureatów XVI edycji Nagrody Honorowej Prezesa IPN „Świadek Historii” znaleźli się:

• por. Natalia Górska – funkcjonariuszka Służby Więziennej Zakładu Karnego w Krzywańcu. Jako oficer do spraw wychowawczych aktywnie podejmuje działania na rzecz resocjalizacji więźniów. Jej działania polegają m.in. na angażowaniu osadzonych w szereg inicjatyw kulturalnych i społecznych, do których można zaliczyć zachęcanie do zapoznania się z historią Polski XX wieku. W ramach tych przedsięwzięć od 2021 r. organizuje cykliczne wykłady i zajęcia we współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej. Pozyskane dzięki staraniom por. Górskiej publikacje i gry stanowią zasób biblioteki więziennej, gdzie służą edukacji oraz pomagają przygotowywać wystawki i gazetki w ramach wewnętrznej struktury więziennej. Dodatkowo por. Górska zainicjowała prace dla osadzonych poza zakładem karnym, które polegają na porządkowaniu miejsc pamięci, m.in. okolic Muzeum Obozów Jenieckich w Żaganiu, a także zachęciła do współpracy z IPN Areszt Śledczy w Zielonej Górze, gdzie nasi pracownicy od dwóch lat prowadzą podobne wykłady i zajęcia jak w Krzywańcu.
• Hanna Grzelczyk – nauczycielka w Zespole Szkół Gminy Kościan w Starych Oborzyskach. Przez 10 lat współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej dała się poznać jako osoba pełna pasji do poznawania i upowszechniania najnowszej historii Polski. Uczestnictwo w organizowanych przez IPN regionalnych i krajowych seminariach, konferencjach i szkoleniach wyposażyło ją w szerokie kompetencje, które skutecznie wykorzystuje podczas swojej pracy dydaktycznej. Z inicjatywy Pani Grzelczyk w siedzibie szkoły prezentowane były wystawy IPN, nasi historycy występowali z prelekcjami i prowadzili warsztaty dla uczniów. Dzięki jej działaniom wiele przedsięwzięć edukacyjnych IPN zostało dostrzeżonych przez społeczność szkolną i lokalną, np. akcja „Zapal znicz pamięci”. O skuteczności działań Pani Grzelczyk w popularyzowaniu historii Polski XX wieku świadczą wyniki jej uczniów, którzy zostają laureatami organizowanych przez IPN konkursów. W roku szkolnym 2024/2025 została liderką z powiatu kościańskiego w ogólnopolskim konkursie historycznym IPN „Silni Polską!”.
• Dariusz Jankowski – samorządowiec, społecznik, regionalista, od lat zaangażowany w ochronę i popularyzację dziedzictwa historycznego Trzemeszna i Wielkopolski. Jako przewodniczący Gminnego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Trzemesznie oraz członek Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa przy poznańskim oddziale IPN zainicjował odbudowę wszystkich grobów wojennych oraz licznych miejsc pamięci i pomników w gminie Trzemeszno. Współdziałając z poznańskim oddziałem IPN, doprowadził m.in. do powstania tablicy upamiętniającej wychowanków gimnazjum i liceum w Trzemesznie oraz ofiar zbrodni niemieckiej w Niewolnie, a także obelisku upamiętniającego ofiary zbrodni katyńskiej na cmentarzu w Trzemesznie. W ramach współpracy z IPN przeprowadził remonty miejsc pamięci związanych z miejscami kaźni z okresu II wojny światowej w Kociniu i Niewolnie. Jako zastępca burmistrza Trzemeszna aktywnie wspierał działania edukacyjne IPN na terenie gminy, m.in. organizując wyjazdy dzieci i młodzieży szkolnej na Narodowy Kongres Pamięci Narodowej w Warszawie oraz Wielkopolski Kongres Pamięci Narodowej w Poznaniu.
• prof. Filip Kaczmarek – szczególnie zasłużony dla upamiętniania historii zarówno w wymiarze naukowym, edukacyjnym, jak i organizacyjnym, od wielu lat na różnych płaszczyznach współpracuje z Instytutem Pamięci Narodowej. Dorobek naukowy oraz własne doświadczenia związane z aktywnością w NZS i czynna walka z systemem komunistycznym sprawiają, że pomoc prof. Kaczmarka ma odzwierciedlenie w codziennej pracy IPN. Jako prezes Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk zaprasza poznański oddział IPN lub poszczególnych pracowników do udziału w organizowanych przez siebie wydarzeniach. Nasi pracownicy mają dzięki temu szansę podzielić się swoim dorobkiem naukowym m.in. w ramach projektu „Poznański sposób na niepodległość” lub podczas wspólnie organizowanych konferencji, z których ostatnia dotyczyła Cyryla Ratajskiego. Na pozytywne postrzeganie naszej instytucji w lokalnym środowisku wpływa również współpraca przy wydarzeniach rocznicowych, jak np. przy upamiętnieniu przez PTPN, IPN i Fundację Zakłady Kórnickie 100. rocznicy obrad Polskiego Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu w 1918 r. Prof. Kaczmarek oraz kierowane przez niego Towarzystwo aktywnie angażuje się również w budowanie portalu IPN o Powstaniu Wielkopolskim.
• ppłk Tomasz Ogrodniczuk – twórca i dyrektor Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu, stojący na straży tradycji polskich jednostek pancernych. Członek Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa przy poznańskim oddziale IPN. Troska o pamięć o ofiarach narodu polskiego determinuje jego działania na polu memoratywnym, czego najlepszym przykładem była współpraca z IPN przy realizacji pomnika oficerów wojsk pancernych - ofiar zbrodni katyńskiej na terenie muzeum. Miejsce to jest obowiązkowym punktem wizyt żołnierzy szkolonych w Poznaniu oraz żołnierzy amerykańskich z Camp Kościuszko, którzy przy okazji dowiadują się o działalności IPN i naszych działaniach związanych z upamiętnianiem historii. Na przestrzeni ostatnich lat osobiste zaangażowanie ppłk. Ogrodniczuka przyczyniło się do nawiązania ściślejszych kontaktów między IPN i Garnizonem Poznań, a na terenie muzeum udało się zorganizować liczne wydarzenia edukacyjne, podczas których dzieci i młodzież mogły zapoznać się z historią polskiego oręża i walkami polskiego żołnierza na frontach walk o naszą wolność i niepodległość.
• ks. Michał Sołomieniuk – dyrektor Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, prowadzi badania naukowe w zakresie historii Polski XX w., skupiając się głównie na losach Żołnierzy Wyklętych Ziemi Gnieźnieńskiej. Swoją wiedzą dzieli się nie tylko na forum naukowym, ale także podczas spotkań z potomkami żołnierzy i mieszkańcami miejscowości, w których walczyli, na które zaprasza do dyskusji pracowników IPN. Bierze również udział w organizowanych przez nas konferencjach i panelach dyskusyjnych. Ks. Sołomieniuk podjął również temat podpalenia katedry gnieźnieńskiej w 1945 r. i dzięki jego inicjatywie IPN wyprodukował film dokumentalny opowiadający o tych wydarzeniach. Dzięki swojej życzliwości, indywidualnie podchodzi do kwestii udostępniania zbiorów podległego sobie archiwum. Wykazując bezinteresowne zaangażowanie, pomógł lub samodzielnie przygotował kwerendy do wielu tematów badanych przez IPN: m.in. życiorysów księży męczenników II wojny światowej, obchodów Millenium Chrztu Polski czy pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do Ojczyzny. Ks. Sołomieniuk pozostaje także w kontakcie z członkami Solidarności i z własnej inicjatywy informuje ich o przysługujących im uprawnieniach, w tym Krzyżach Wolności i Solidarności. Od momentu ustanowienia jest w kapitule Nagrody im. Stanisława Nawrockiego dla archiwistów województwa wielkopolskiego, której jednym z organizatorów jest poznański oddział IPN.

Nagroda „Świadek Historii” została ustanowiona przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej w 2009 r. Nagroda może być przyznana instytucjom, organizacjom i osobom fizycznym szczególnie zasłużonym dla upamiętniania historii Narodu Polskiego, których działalność jest zbieżna z ustawową działalnością Instytutu Pamięci Narodowej w obszarach edukacyjnym, naukowym i wydawniczym oraz jednocześnie współpracującym z IPN – wspierającym piony w realizacji ustawowej działalności. Może być także przyznana pośmiertnie. Nagrodę przyznaje Kapituła, której przewodniczy Prezes Instytutu Pamięci Narodowej.

W Poznaniu po raz pierwszy tytuł ten przyznano w 2010 r., od tego czasu Nagrodę Honorową „Świadek Historii” otrzymali:

2010 • Anna Gruszecka • Aleksandra Kudła • Lech Dymarski • Waldemar Handke • Sławomir Kmiecik • Janusz Pałubicki • ks. Dariusz Śmierzchalski-Wachocz • ks. Jarosław Wąsowicz • Stowarzyszenie „Katyń” w Poznaniu • Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Wielkopolska • Zarząd NSZZ „Solidarność” Region Wielkopolska • Związek Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego 1939–1956 Oddział Wielkopolska

2011 • Stowarzyszenie „Poznański Czerwiec ‘56” • Związek Powstańców Poznańskiego Czerwca 1956 „Niepokonani” • Związek Kombatantów i Uczestników Powstania Poznańskiego Czerwca 1956 r. • Wojewódzka Rada Związku Sybiraków Wielkopolska • Henryk Ludwik Czarnecki • Jarosław Burchardt • Aurelia Gancarz • Paweł Kotlarski • Ryszard Białkowski • Maria i Andrzej Perlakowie

2012 • Eugenia Teresa Dabert • Elżbieta Ratajczak • Małgorzata Wiater • Julian Zydorek • Anna Ziółkowska • Adam Suwart • Piotr Bruder • Olgierd Baehr

2013 • Barbara Fabiańska • Dorota Fechner • Fundacja im. O. Honoriusza Kowalczyka • Dariusz Downar • Marian Fik • Krzysztof M. Kaźmierczak • Lech Stefaniak • Polskie Towarzystwo Ziemiańskie Oddział Wielkopolska

2014 • Jarosław Łożyński • Henryk Krystek • Andrzej Nowotny • Kino Rialto w Poznaniu

2015 • Jacek Kubiak • Anna Piasek-Bosacka • Rafał Pogrzebny

2016 • gen. Jan Podhorski • mjr Ludwik Misiek • kpt. Maria Krzyżańska • Barbara Miczko-Malcher • s. Małgorzata Krupecka • Okręg Wielkopolski Narodowych Sił Zbrojnych

2017 • Piotr Gołdyn • Maciej Grzesiński • Maciej Myczka • Janusz Waliszewski

2018 • Przemysław Bartkowiak • ks. Roman Dworacki • Zdzisław Kościański • Tomasz Łęcki

2019 • Kamil Hypki • Zbysław Kaczmarek • Piotr Świątkowski • Jan Kołodziejski – pośmiertnie

2020 • Stowarzyszenie Rodzin Polskich Ofiar Obozów Koncentracyjnych • Towarzystwo Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918-1919

2021 • Zenon Wechmann • Dariusz Grzybek • Andrzej Surdyk • Telewizja Polska S.A. Oddział w Poznaniu • Henryk Walendowski – pośmiertnie

2022 • Henryk Lisiak • Małgorzata Rogal-Dropińska • Arkadiusz Szlachetko

2023 • Przemysław Matusik • Tomasz Woźniak • Stowarzyszenie „Ułana Karpackiego”

2024 • Przemysław Kieliszewski • Jacek Ogorzałek • Przemysław Terlecki