English version
15 września 2026 r. w miejscowości Jordanowo w gminie Świebodzin odbyła się uroczystość odsłonięcia upamiętnienia Żydów, zmuszonych przez nazistowski aparat zagłady do niewolniczej pracy na rzecz III Rzeszy. Inicjatorem upamiętnienia był Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu, który był również jego fundatorem. Uroczystość odsłonięcia upamiętnienia została przygotowana przez Urząd Miejski w Świebodzinie. Upamiętnienie powstało za zgodą Nadleśnictwa Świebodzin.
Instytut Pamięci Narodowej reprezentował dyrektor poznańskiego Oddziału IPN prof. UAM dr hab. Rafał Reczek oraz Naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa w Poznaniu Wojciech Chałupka. Władze samorządowe reprezentował Burmistrz Świebodzina Tomasz Olesiak oraz Starosta Świebodziński Zbigniew Szumski. W uroczystości wzięli również udział przedstawiciele Nadleśnictwa Świebodzin, Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie: Jacek Nawrocik i Michał Maćkowiak oraz członkowie Gminy Żydowskiej w Poznaniu i Komisji Rabinicznej ds. Cmentarzy Warszawie. Przybyłych na uroczystość ugościła Szkoła Podstawowa w Gościkowie, w której odbyła się prelekcja Jacka Nawrocika na temat niemieckich obozów pracy przymusowej dla Żydów.
Obóz w Jordanowie został utworzony pod koniec 1940 r. Funkcjonał w systemie obozów pracy przymusowej dla Żydów, podlegających pod przedsiębiorstwo Reichsautobahnen – Autostrady Rzeszy (RAB). Obozy zwane Reichsautobahnlager w liczbie 37, znajdujące się na trasie pomiędzy Frankfurtem nad Odrą a Poznaniem miały służyć budowie autostrady, która była związana z dyrektywą Adolfa Hitlera z 25 lipca 1940 r. o realizacji tzw. „Otto-Program”, związanego z rozbudową szlaków komunikacyjnych, co miało być elementem przygotowań do agresji na Związek Radziecki.
Więźniowie przebywający obozach zostali sprowadzeni z getta łódzkiego oraz pomniejszych gett Kraju Warty, znajdujących się w Wieluniu, Sieradzu, Zduńskiej Woli, Pabianicach, Gąbinie i Gostyninie. Byli to głównie Żydzi polscy, w niewielkim stopniu niemieccy, austriaccy oraz pochodzący z innych państwa zachodnioeuropejskich. Liczbę więźniów w tych obozach obecny stan badań szacuje między 12 a 20 tysięcy osób.
Wiosną 1942 r. projekt budowy autostrady w związku z działaniami na froncie wschodnim i pogarszającą się sytuacją gospodarczą III Rzeszy został zawieszony, a obozy w większości zlikwidowano. Więźniowie zostali umieszczeni w innych obozach pracy przymusowej. Słabych i chorych wywieziono do obozu zagłady Kulmhof nad Nerem.
Obecnie pozostałości obozowe znajdują się na terenie województwa wielkopolskiego, lubuskiego oraz Niemiec. W większości miejsc, również w Jordanowie, zachowały się pozostałości architektoniczne po zabudowaniach obozowych. Należy też zaznaczyć, że w obozach były przeprowadzane egzekucje. Zamordowanych, a także zmarłych na skutek panujących w obozach warunków chowano zazwyczaj na tworzonych przy obozach miejscach grzebalnych. Przeprowadzane po wojnie ekshumacje nie miały charakteru kompleksowego, należy więc w przypadku każdego z miejsc poobozowych założyć możliwość istnienia pochówków wojennych.
Historia niemieckich obozów pracy przymusowej dla Żydów jest przedmiotem stałych badań Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie. Do tej pory udało się ustalić następujące personalia więźniów obozu w Jordanowie:
Bajmalgrun, N. Aszkeneiser, Beatus, Blachman, Blank, Bruk, Rafal Bukspan, Chaskelewicz, Chelminski, Checinski, Czerwonka, Drellich, Edelman, Eisenberg, Goldberg, Gotheriner, Grynbaum, Jachimowicz, Gurau, Gutman, Jakubowicz, Kaplański, Hersz Kellmer, Eliasz Kimrus, Kiwus, Koplowicz, Feiwel Korn, Kozbowski, Kozlowski, Kupferminc, Lamus, Lenkowicz, Leszczynski, Lezenski, Eisig Liman, London, Lubinski, Lubochinski, Szlama Minkowski, Ch. Neiman, Ordynans, Dawid Ozarowski, Rachmil Podolski, H. Putermilch, Radomski, Rogowicz, Scheibe, Sompolinski, Springer, Szmul Szwarz, Tugentman, Weiman, Weisfellner, Michel Weiskopf, Wiener, Wiesenfeld, M. Zajonc, Ch. Zejmer, Zucker.
Tekst: Ewa Liszkowska