English versionPonieważ żyli prawem wilka/Historia o nich głucho milczy
Zbigniew Herbert
Wyklęci, niezłomni, żołnierze podziemia – to najpopularniejsze określenia członków antykomunistycznego, niepodległościowego ruchu partyzanckiego skierowanego przeciwko sowietyzacji Polski przez podporządkowanie jej ZSRS oraz ruchu oporu toczącego walkę ze służbami bezpieczeństwa ZSRS i podporządkowanymi im służbami w Polsce. Ich liczbę szacuje się na 120-180 tysięcy osób. Ich losy są tragiczne, po latach walki z okupantem niemieckim w czasie II wojny światowej, zamiast honorów i zaszczytów czekało ich najczęściej ubeckie śledztwo, więzienie, tortury, sfingowane, pokazowe procesy i bardzo często wyrok śmierci. I jeszcze coś – zapomnienie. I brak możliwości rzetelnego przedstawienia swoich racji, swoich dylematów i uzasadnienia swoich decyzji. Brak możliwości opowiedzenia swojej osobistej historii i historii swoich zamordowanych przyjaciół.
Wielkopolska i Poznań nie są białą plamą na mapie podziemia antykomunistycznego, ale w świadomości społecznej konspiracja w Wielkopolsce to ciągle jeszcze dość zapomniany temat. „Inka”, „Łupaszko” czy „Zapora” to bardziej znane pseudonimy, ale jednocześnie, niejako niechcący, wypierają one pamięć o naszych lokalnych bohaterach. Cykl reportaży dokumentalnych „Prawem wilka” zrealizowany dla poznańskiego oddziału IPN i TVP 3 Poznań starał się przywrócić pamięć o losach sześciorga mieszkających w Poznaniu i jego najbliższej okolicy Żołnierzach Wyklętych. Sześcioro bohaterów, zarówno okresu wojny, jak i czasów powojennych, którzy żyli tuż obok nas, w tym samym mieście, chodzili po tych samych ulicach, a których prawdziwych, dramatycznych losów prawie nie znaliśmy. Ich losy, ich opowieści były fascynujące.
Odcinek 1: gen. bryg. Jan Podhorski
Generał brygady Jan Podhorski „Zygzak”, członek Narodowych Sił Zbrojnych. W kwietniu 1942 r. przyłączył się do organizacji wojskowej obozu narodowego „Związek Jaszczurczy”, który wszedł w skład Narodowych Sił Zbrojnych. Część NSZ w 1944 r. została scalona z Armią Krajową. W jej szeregach brał udział w powstaniu warszawskim. Po przyjeździe do Poznania początkowo rozpoczął studia medyczne, ale szybko przeniósł się na leśnictwo. Współorganizował też działalność konspiracyjną Młodzieży Wszechpolskiej, w której zajmował się sprawami wojskowymi. Po rozbiciu grupy przez Urząd Bezpieczeństwa i po 6-miesięcznym pobycie w areszcie, został skazany na 7 lat pozbawienia wolności, a po uwzględnieniu amnestii ostatecznie spędził w więzieniu we Wronkach 3 lata. W 1959 r. ukończył Wydział Leśny Wyższej Szkoły Rolniczej w Poznaniu, pracował w spółdzielczości, m.in. jako specjalista kosztów i cen, i jako rzecznik patentowy. Ja z PRL-em sobie dałem radę, choć mnie tak przeganiali – mówił w reportażu gen. Jan Podhorski. – Przez tyle lat naszym oprawcom żyło się lepiej niż nam, trzeba więc teraz zrobić wszystko, by to nie oni pisali naszą historię.
Jan Podhorski zmarł w 2023 r.
Odcinek 2: Zbigniew Tuszewski
Urodzony w 1920 r., przedwojenny działacz harcerski, członek grup szkolnych ONR w Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W czasie okupacji działał w Armii Krajowej w Warszawie, od lutego 1945 r. w Poznaniu, w kwietniu 1945 r. nawiązał z nim kontakt Leszek Prorok i włączył go do Armii Polskiej. Został w niej szefem aprowizacji, a prowadzony przez niego sklep był skrzynką kontaktową Obszaru Zachód AP. Był ostatnim łącznikiem Stanisława Kasznicy, współpracował także z Edwardem Kemnitzem. Aresztowany 30 lipca 1945 r., skazany przez WSR w Poznaniu na 6 lat więzienia, na mocy amnestii w więzieniu (m.in. we Wronkach) odsiedział 12 miesięcy. Mimo to ukończył poznańską Akademię Rolniczą, poradził sobie w życiu i pracował społecznie.
Zbigniew Tuszewski zmarł w 2019 r.
Odcinek 3: ppłk Ludwik Misiek
Urodzony w 1926 r. w Pleszewie, polski żołnierz i pilot szybowcowy, wiceprezes Zarządu Okręgu „Wielkopolska” ŚZŻAK, inżynier. Po wybuchu wojny wysiedlony z Wielkopolski i w maju 1940 r. wraz z rodziną przekazany przez NKWD stronie niemieckiej w ramach tzw. wymiany ludności cywilnej. Po powrocie do Pleszewa działał konspiracyjnie w placówce wywiadowczej „Aluminium”, utworzonej przez jego ojca w gminie Przygodzice, gdzie był archiwistą, łącznikiem i kurierem dla wyższych szczebli komendy AK. 9 października 1942 r. został zaprzysiężony do Armii Krajowej, otrzymując ps. Robert. W latach 1943-44 działał w ostrowskim Kedywie. Brał udział w obronie Ostrowa przed wycofującymi się oddziałami Wehrmachtu. W styczniu 1945 r. nie ujawnił się w Urzędzie Bezpieczeństwa. Do 20 sierpnia 1945 r. działał w tzw. II konspiracji, należał do Oddziału Partyzanckiego Ludwika Sinieckiego (ps. Szary) w Obwodzie Ostrów Wielkopolskiej Samodzielnej Grupy Ochotniczej „Warta”, największej organizacji antykomunistycznej w Wielkopolsce. Po wojnie jego akowska przeszłość stała się powodem szykan i przeszkodą w rozpoczęciu studiów, które udało mu się podjąć z opóźnieniem w Wyższej Szkole Inżynierskiej, a następnie kontynuować na Politechnice Poznańskiej. Odebrano mu również prawo latania na samolotach. Jako inżynier dostał nakaz pracy w Wojewódzkim Zarządzie Dróg Publicznych w Poznaniu. Był autorem projektów licznych mostów i wiaduktów, dzielnic mieszkaniowych Winogrady i Piątkowo, hoteli (Polonez, Poznań) i ośrodków sportowych. W latach powojennych uprawiał sporty szybowcowe w Aeroklubie Ostrowskim, a następnie Poznańskim, zdobywając rekordy Polski i świata. Karierę zakończył w 2006 r. w wieku 80 lat.
Ludwik Misiek zmarł w 2018 r.
Odcinek 4: mjr Zenon Wechmann
Pseudonim Czarny Wilk, więzień polityczny okresu stalinowskiego. Lata II wojny światowej spędził w Poznaniu, pracował m.in. w Zakładach Centra, brał udział w walkach o Poznań zimą 1945 r., odbył służbę wojskową w Podoficerskiej Szkole Łączności w Zegrzu i w MON w Warszawie (1948-1952), działał także w powojennej V Drużynie Harcerskiej i w II konspiracji w Poznaniu (1950-52) w tajnej organizacji harcerskiej, którą założył wraz z kolegami po delegalizacji ZHP w 1948 r. Aresztowany w Poznaniu w 1952 r., skazany na 7 lat więzienia, do 1955 r. odsiadywał wyrok m.in. w Rawiczu, Potulicach i w obozie pracy w Piechcinie. Działał w Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego w Poznaniu. Do śmierci brał udział we wszystkich patriotycznych uroczystościach w Poznaniu.
Zenon Wechmann zmarł w 2024 r.
Odcinek 5: Krystyna Kędzierska-Jasińska
Urodzona w 1927 r. łączniczka w WSGO „Warta” i córka oraz biograf ppor. Władysława Kędzierskiego, członka sztabu Obwodu Krotoszyn ZWZ AK i dowódcy Kedywu, szefa wywiadu Obwodu Krotoszyn WSGO „Warta”. Była jednym z ostatnich żyjących żołnierzy walczących w szeregach WSGO „Warta”, największej w Wielkopolsce antykomunistycznej organizacji konspiracyjnej założonej 10 maja 1945 r. Wielkopolska Samodzielna Grupa Ochotnicza „Warta” miała zapełnić pustkę po rozwiązanej AK. Organizacja opierała się na siatce AK z okresu okupacji i głównie byłych członkach AK, liczyła ok. 7 tys. ludzi. Po wejściu Armii Czerwonej do Wielkopolski Władysław Kędzierski, ojciec pani Krystyny, przedwojenny kawaler Orderu Virtuti Militari, za udział w wojnie z bolszewikami w 1920 r. został mianowany pierwszym powiatowym i miejskim komendantem MO w Krotoszynie, w WSGO „Warta” był od lipca 1945 r., organizował konspiracyjne komórki na komisariatach milicji w Koźminie, Rozdrażewie i Krotoszynie, aresztowany we wrześniu 1945 r. zbiegł z aresztu, wtedy niejako w odwecie aresztowano jego córkę, panią Krystynę. Jej ojciec ujawnił się w Warszawie w kwietniu 1947 r., ale mimo to we wrześniu 1947 r. w Krotoszynie został aresztowany i skazany na 5 lat więzienia. Do swojej śmierci córka przechowywała pamiątki po nim i pielęgnowała pamięć o WSGO „Warta”.
Krystyna Kędzierska-Jasińska zmarła w 2024 r.
Odcinek 6: płk Jan Górski
Pseudonim Rzędzian, urodził się w 1922 r. i jak sam mówił: był poznaniakiem z wyboru. Po ukończeniu podchorążówki w czasie II wojny światowej był łącznikiem Komendy Obwodu Opatów. Schwytany przez bojówkę Armii Ludowej miał zostać rozstrzelany na mocy wyroku śmierci z 8 maja 1943 r. Mimo dokonanej egzekucji, cudem udało się mu przeżyć i przedostać do swoich. Podczas akcji „Burza” służył w V kompanii 2 Pułku Piechoty Legionów. Okres walki partyzanckiej zwieńczył w roli dowódcy plutonu. Po wojnie został uwięziony przez Urząd Bezpieczeństwa w 1945 i 1946 r. za przynależność do WIN-u. W tym czasie był kilkakrotnie aresztowany i zwalniany z aresztu. W 1946 r., podczas studiów na Akademii Handlowej w Poznaniu, z jego inicjatywy powstał Akademicki Legion Pracy. Zrzeszeni tam studenci odgruzowywali Poznań zniszczony w czasie działań wojennych. Jan Górski ponownie został aresztowany w kwietniu 1949 r. z oskarżenia za współpracę z Armią Krajową. Otrzymał, już po raz drugi, najwyższy wymiar kary – karę śmierci, zmienioną później na dożywotnie więzienie. Po nadzwyczajnej rewizji i ponownym procesie został zwolniony w 1957 r., ale w więzieniu spędził w sumie 9 lat. Po wyjściu z więzienia ukończył studia medyczne rozpoczęte w 1949 r. i został specjalistą II stopnia w zakresie chorób płucnych, odznaczonym za walkę z gruźlicą. Mieszkał i pracował w różnych częściach kraju, ostatecznie jednak wrócił do Poznania.
Jan Górski zmarł w 2022 r.
Jolanta Hajdasz
Filmy mogą być wykorzystywane w celach edukacyjnych.