Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu

We wtorek 21 września 2021 r. odbyły się uroczyste obchody 80. rocznicy utworzenia getta wiejskiego w Czachulcu – jednego z kilku takich miejsc na terenie okupowanej Wielkopolski – połączone z promocją książki Pawła Janickiego pt. „Heidemülle czyli młyn na wrzosowisku”.

Pierwsza część uroczystości miała miejsce przed odsłoniętym w 2013 r. pomnikiem upamiętniającym ofiary getta, następnie obchody przeniosły się do sali gimnastycznej Szkoły Podstawowej im. Marii Skłodowskiej-Curie w Kawęczynie. Gości powitał wójt gminy Kawęczyn, Jan Nowak. O potrzebie pielęgnacji żydowskich cmentarzy i miejsc pamięci mówił mieszkający w Polsce Kanadyjczyk John Crust, wykładowca Uniwersytetu Łódzkiego. Genezę swojej książki i jej główne założenia przedstawił autor, Paweł Janicki. Wystąpił również recenzent książki, prof. UAM dr hab. Michał Jarnecki z UAM. O obozie zagłady Kulmhof W Chełmnie nad Nerem opowiedział natomiast dyrektor muzeum i miejsca pamięci, Bartłomiej Grzanka. Poznański oddział Instytutu Pamięci Narodowej reprezentował Szymon Pietrzykowski, pracownik OBBH. Wystąpieniom towarzyszyła część artystyczna i modlitwa za ofiary.

Getto wiejskie Kowale Pańskie/Czachulec Nowy zostało zlokalizowane na terenie 16 gmin w powiecie tureckim z siedzibą w Kowalach Pańskich. W literaturze używana jest również nazwa Czachulec Nowy – od największej wsi. Na przełomie września i października 1941 r. na teren ten, dotychczas zamieszkiwany przez znikomą liczbę Żydów, po wcześniejszym wysiedleniu zamieszkującej tam ludności polskiej, deportowana została ludność żydowska z okolicznych miejscowości – Turku, Dobrej, Władysławowa, Pęczniewa, Tuliszkowa, Uniejowa i Brudzewa – w liczbie ok. 3700 osób. Getto miało charakter otwarty, choć było pilnie strzeżone, możliwe były kontakty z miejscową ludnością polską. Już w grudniu 1941 r. odbyła się pierwsza selekcja, w wyniku której ok. 1000 osób siłą przeniesiono do punktu zbiorczego w Dobrej a następnie zagazowano w Chełmnie nad Nerem. Na przełomie maja i czerwca 1942 r. ok. 200 mężczyzn i 100 kobiet (m.in. ocalałą z Zagłady Fajgę Tobiak/Ciporę Zomer) zostało wysłanych do obozów pracy przymusowej w Poznaniu i okolicy. Getto ostatecznie zlikwidowano w lipcu 1942 r. Garstka osób, głównie wykwalifikowani robotnicy, trafiła do getta łódzkiego, pozostali zaś do Chełmna nad Nerem.

Pozostałe getta wiejskie na terenie przedwojennego województwa poznańskiego utworzone zostały w Bugaju/Nowinach Brdowskich, Grodźcu i Rzgowie. Getta utworzone zostały również w miasteczkach Chocz, Dąbie, Dobra, Izbica Kujawska, Koźminek, Sompolno, Tuliszków, Uniejów, Władysławów i Zagórów, oraz w większych miastach – Kaliszu, Kole, Koninie i Turku.

Szymon Pietrzykowski, OBBH IPN Poznań