Nawigacja

Aktualności

…Lepiej zginąć w walce jak ludzie wolni, niż żyć na łasce morderców... Odezwa Aby Kownera w getcie wileńskim i powstanie pierwszej żydowskiej organizacji ruchu oporu

W mroźną, zimową, sylwestrową noc 31 grudnia 1941 r. w kamienicy na ulicy Straszuna 2 w utworzonym na początku września tego roku getcie wileńskim, gdzie mieściła się jedna z kuchni ludowych, zebrała się grupa młodzieży żydowskiej – ok. 150 osób. Oficjalnym pretekstem spotkania było świętowanie Nowego Roku. Uśpiono tym czujność znajdujących się w pobliżu niemieckich oraz litewskich strażników, pogrążonych w libacji. Rzeczywisty cel był jednak zgoła inny. W jego trakcie wygłoszona została odezwa będąca pierwszym wezwaniem do zbrojnego oporu Żydów. Pokłosiem tego wydarzenia stało się utworzenie Zjednoczonej Organizacji Partyzanckiej (jid. Farajnigte Partizaner Organizacje – FPO) 23 stycznia 1942 r. Jak zwrócił uwagę izraelski historyk Zagłady Saul Friedländer, była to „pierwsza żydowska organizacja ruchu oporu na terenie okupowanej Europy. Zjednoczyła ona młodych Żydów reprezentujących najróżniejsze światopoglądy – od komunistów po prawicowych syjonistów z Betaru” (Friedländer, 2014, s. 283). Wyprzedziła o pół roku Żydowską Organizacją Bojową (ŻOB), powstałą w getcie warszawskim 28 lipca 1942 r., podczas wielkiej akcji likwidacyjnej (Grossaktion). W przeciwieństwie do ŻOB-u jej członkowie nie prowadzili walk ulicznych. Do planowanego powstania w ostateczności nie doszło. Po finalnej likwidacji wileńskiego getta (23 września 1943 r.) w większości zasilili oni szeregi sowieckich partyzantów operujących w okolicznych lasach.

Mordy w Ponarach

Spotkanie to nastąpiło w specyficznym momencie, kiedy to nazistom udało się stworzyć pozory stabilizacji życia w getcie, a równocześnie dochodzić zaczęły pierwsze wiadomości o deportacjach i masowych egzekucjach w pobliskiej miejscowości Ponary (obecnie dzielnica Wilna). Od lipca 1941 r. do końca roku zginęło tam ok. 30 tys. Żydów – tj. blisko dwie trzecie z łącznej liczby ok. 55 tys. mieszkańców getta. W październiku 1941 r. likwidacji uległo tzw. „małe getto” w historycznej żydowskiej dzielnicy na wileńskim Starym Mieście wzdłuż ulic Żydowskiej, Antokolskiej i Szklanej (od „dużego getta”, obejmującego niemal dwukrotnie większy obszar na zachód oddzielała je ulica Niemiecka). Zamieszkujący je Żydzi rzekomo mieli być wywiezieni „na roboty”, w rzeczywistości zginęli w Ponarach. Ta przerażająca prawda powoli docierała do świadomości niektórych spośród systematycznie kurczącej się mniejszości, która wciąż pozostawała przy życiu – kluczową rolę odegrali w tym nieliczni ocaleńcy-świadkowie zbiegli z miejsca kaźni. Jedną z uświadomionych osób był Icchak Rudaszewski. Gdy znalazł się w dzielnicy zamkniętej miał czternaście lat. Od czerwca 1941 r. prowadził dziennik. Przerwała go śmierć autora (Rudaszewski razem z resztą rodziny trafił do Ponar w październiku 1943 r.). W jednym z wpisów zanotował: „Jesteśmy jak owce. Zarzynani w tysiącach. Bezradni. Nasz przeciwnik jest silny, przebiegły, morduje nas zgodnie z planem. Nie ma żadnej nadziei” (Rudashevski, 1973, cyt. za: Friedländer, 2014, s. 282). Inną taką osobą był 23-letni wówczas Aba Kowner związany z młodzieżową organizacją syjonistyczną Ha-szomer Ha-Cair, jeden z przywódców podziemia. Po wejściu Niemców szomrowcy podzielili się na dwie grupy – większość udała się dalej na Wschód, reszta pozostała na miejscu. W tej drugiej grupie obok niego znaleźli się m.in. Witka Kempner (kaliszanka, partnerka i późniejsza małżonka Kownera), Edek Boraks (również pochodzący z Kalisza), Jurek Arie Wilner, Abraham Suckewer, Chaja Grossman, Rózia Korczak, Chuma Nagot, Izrael Nagel i inni. W trakcie tworzenia getta oraz poprzedzającej je i następującej po tym fali pogromów i selekcji część z nich (w tym Kowner) schroniła się w klasztorze polskich Mniszek Zakonu Kaznodziejskiego (dominikanek klauzurowych) w pobliskiej Kolonii Wileńskiej (obecnie w granicach Wilna, podobnie jak Ponary) pod opieką przeoryszy, matki Bertrandy (Anny Borkowskiej), zaangażowanej w pomoc Żydom (w 1984 r. uhonorowano ją odznaczeniem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata; prócz niej honor ten przypadł również siedmiu innym siostrom). „Przede wszystkim zdecydowaliśmy się ukryć Abę w klasztorze – wspomina H. Grossman, przebywająca po „aryjskiej stronie”, wraz z pozostałymi kobietami – Potrzeba było dużo czasu, aby przezwyciężyć jego sprzeciw/zastrzeżenia. Tłumaczyliśmy mu, że liczy się interes ogółu, a nie względy osobiste. W końcu udało nam się go przekonać” (Porat, 2009, s. 45).

Lepiej zginać w walce jak ludzie wolni, niż żyć na łasce morderców

To w klasztorze dominikanek miał powstać pierwszy szkic odezwy, którą Kowner wygłosił po powrocie do getta, 31 grudnia 1941 r., w jidysz (Tosia Altman, łączniczka Ha-szomer Hacair na terenie Generalnego Gubernatorstwa, uczyniła to w języku hebrajskim). W bezpiecznych klasztornych murach Kowner nabrał przekonania, że działania Niemców nie przypominają niczego, z czym Żydzi zmagali się w przeszłości. Ich celem nie okazała się być tymczasowa eskalacja przemocy, po której z reguły następowało uspokojenie i względna stabilizacja – jak chciało wierzyć (i wierzyło) wielu – lecz eksterminacja wszystkich Żydów – w Wilnie oraz całej reszcie Europy/świata. O ile w przypadku wspomnianego wcześniej Rudaszewskiego świadomość ta rodzi poczucie obezwładniającej/paraliżującej beznadziei, dla Kownera – w sytuacji, gdy los wydaje się być przesądzony – najsłuszniejszą reakcją jest opór/walka, choćby beznadziejna. Nastawienie odzwierciedla treść odezwy: „Nie dajmy się prowadzić niczym owce na rzeź! Żydowska młodzieży! Nie ufaj tym, którzy Was oszukują! Z 80 tysięcy Żydów z Jeruzalem Litwy [tak powszechnie określano przedwojenne Wilno – Sz.P.], pozostało już zaledwie 20 tysięcy. Nasi rodzice, bracia i siostry zostali od nas oddzieleni, na naszych oczach. […] Nikt nie powrócił spośród tych, którzy przekroczyli bramy getta. Wszystkie drogi wytyczone przez gestapo prowadzą do Ponar. A Ponary oznaczają śmierć! Wy, którzy wciąż się wahacie! Odrzućcie wszelkie iluzje! Nie ma już Waszych dzieci, Waszych żon, Waszych mężów! Ponary to nie obóz koncentracyjny. Wszyscy zginęli tam od kul. Hitler planuje zagładę wszystkich Żydów Europy. Żydzi litewscy zostali wybrani w pierwszej kolejności. Nie idźmy jak owce na rzeź! To prawda, jesteśmy słabi i bezbronni, lecz jedyną odpowiedzią mordercy jest opór! Bracia! Lepiej zginąć w walce jak ludzie wolni, niż żyć na łasce morderców. Powstańcie! Walczcie do ostatniego tchu!” (Kowner 1941, cyt. za: Ozacki-Stern, 2019; Porat, 2009, s. 70; tłumaczenie własne tego i pozostałych fragmentów w języku angielskim).

Żydowski opór

Najbardziej spektakularnym przedsięwzięciem dokonanym przez Zjednoczoną Organizację Partyzancką stało się wysadzenie niemieckiego pociągu z bronią i wyposażeniem na potrzeby działań na froncie wschodnim przy użyciu ręcznie wykonanej bomby na początku lipca 1942 r. Przeprowadziła ją Witka Kempner. Kowner i inni zamierzali natychmiast przystąpić do walki. Kłóciło się to z polityką maksymalnej produktywizacji getta na rzecz Niemców, którą prowadził dyrektor szpitala w getcie wileńskim, szef policji żydowskiej oraz przewodniczący miejscowej Rady Starszych (Judenratu) – Jakub Gens. Jak stwierdza Raul Hilberg w opracowaniu pt. Zagłada Żydów 1939-1945. Sprawcy. Ofiary. Świadkowie – „jego celem było spokojne, pracujące getto” (Hilberg, 2007, s. 264-265). Wroga zbrojnemu oporowi była też większość ludności cywilnej. Po tym, jak przywódcy FPO doszli do przekonania, że nie mogą liczyć na społeczne poparcie, 24 lipca 1943 r. pierwszy oddział złożony z 21 bojowników FPO opuścił dzielnicę zamkniętą, zasilając szeregi leśnej partyzantki sowieckiej. Dołączyło tam kolejne 300 osób – większość składu FPO. Kowner uczynił to jako jeden z ostatnich Od końca września 1943 r. do lipca 1944 r. przewodził on żydowskiemu oddziałowi „mścicieli” (hebr. Nokmim), jego zastępczyniami były Rózia Korczak i Witka Kempner. Ich głównym zajęciem była działalność dywersyjna – w tym czasie zdołali zniszczyć ok. 180 mil torów kolejowych (prawie 300 kilometrów) i ok. 40 wagonów towarowych transportujących broń, wysadzili w powietrze pięć mostów. Zabili ponad dwustu niemieckich żołnierzy, uratowali 71 Żydów (Jewish Partisan Educational Foundation, USHMM, 2018). Bezkompromisowa postawa względem Niemców zwróciła uwagę Sowietów. Kowner sprzeciwiał się zamiarom włączenia/przyporządkowania swojego udziału pod inne dowództwo, walczył o niezależność. Z drugiej strony, jak wspominał, wśród partyzantów nierzadko doświadczał antysemityzmu oraz obawiał się o życie własne i współtowarzyszy. Do wyzwolonego przez Armię Czerwoną Wilna ocalali bojownicy powrócili w połowie lipca 1944 r. Na zachowanym zdjęciu z tego czasu Rózia, Aba i Witka – kierownictwo FPO i Nokmim – stoją obok siebie, w dłoniach trzymają broń.

Po wojnie

Po wojnie Kowner i reszta bojowników zaangażowali się w umożliwienie emigracji do Palestyny ocalałym uchodźcom w ramach organizacji Bricha (hebr. „ucieczka”), której był jednym z założycieli. Utworzył też tajną organizację Nakam (hebr. „zemsta”), liczącą ok. pięćdziesięciu członków, której celem stało się ukaranie narodu niemieckiego za zbrodnie Holokaustu. Pierwszy plan, który szybko porzucono, zakładał zabicie sześciu milionów Niemców przez zatrucie dostaw wody w czterech wybranych miastach (Frankfurt, Hamburg, Monachium, Norymberga); drugi obrał za cel funkcjonariuszy SS internowanych w alianckich obozach w Niemczech. W kwietniu 1946 r. członkowie Nakam włamali się do piekarni zaopatrującej obóz internowania w Langwasser w okolicy Norymbergi (obecnie dzielnica miasta). Pokryli arszenikiem dużą ilość pieczywa. Przyjmuje się, że zatruło się nim ok. 2200 więźniów, z czego ok. dwustu z nich trafiło do szpitala. Nie odnotowano żadnych ofiar śmiertelnych. Kowner niechętnie odnosił się do tego epizodu w późniejszych latach. Podczas pierwszej wojny izraelsko-arabskiej (wojny o niepodległość) Kowner wypełniał funkcję oficera łącznikowego w elitarnej Brygadzie Givali w ramach Izraelskich Sił Zbrojnych. Od czerwca 1948 r. do maja 1949 r. napisał ok. 30 odezw bojowych zagrzewających Izraelczyków do walki z Arabami. Kowner osiadł potem w kibucu Ein HaHoresh w centralnej części Izraela. Poza pracą na roli i innymi codziennymi obowiązkami oddawał się licznym pasjom. Zasłynął przede wszystkim jako wszechstronny twórca (napisał powieść, liczne wiersze i poematy, bajki dla dzieci). W 1970 r. otrzymał Nagrodę Izraela w dziedzinie literatury. Często udzielał się w życiu publicznym. W 1961 r. wystąpił jako świadek oskarżenia w słynnym procesie Adolfa Eichmanna w Jerozolimie. Dał się również poznać jako pionier muzealnictwa w Izraelu i na świecie (opracował koncepcje licznych muzeów, m.in. Muzeum Diaspory w Tel Awiwie czy niezrealizowanego ostatecznie Muzeum Holokaustu w Nowym Jorku). Zmarł w 1987 r. w wieku 69 lat na raka krtani (był nałogowym palaczem). Jego żona, Witka Kempner-Kowner, współdziałała z nim w ramach Brichy i Nakam. W wieku 45 lat zdecydowała się podjąć studia z zakresu psychologii klinicznej. Opracowała autorską metodę psychoterapii. Zajęła się terapią dzieci w kibucu. Przeżyła swego małżonka o ponad dwie dekady – odeszła 15 lutego 2012 r. w En ha-Choresz, miesiąc przed 92. urodzinami.

Wykorzystana literatura: D. Ozacki-Stern, First Call for Resistance to the Nazis in the Vilna Ghetto: „Let us Not Go Like Sheep to the Slaughter”, https://blog.ehri-project.eu/2019/06/12/first-call-for-resistance/ [odczyt: 31.12.2021]; S. Friedländer, Nazi Germany and the Jews, 1933-1945: Abridged Edition (red. O. Kenan), New York 2014; D. Porat, The Fall of a Sparrow: The Life and Times of Abba Kovner, , trans. E. Yuval, Palo Alto, CA 2009; Y. Arad, Ghetto in Flames: The Struggle and Destruction of the Jews in Vilna in the Holocaust, Jerusalem 1980; I. Rudashevski, The Diary of the Vilna Ghetto, June 1941-April 1943, red. P. Patenko, Tel Aviv 1973; Abba Kovner, Nelly Sachs: Selected Poems, ed. S. Spender, Ringwood, Vic 1971; W. Rodak, Oko za oko, naród za naród. Aba Kowner i „Mściciele” z Wilna, https://naszahistoria.pl/oko-za-oko-narod-za-narod-aba-kowner-i-msciciele-z-wilna/ar/13230050 [odczyt: 31.12.2021]; United Partisan Organization, https://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%205902.pdf [odczyt: 31.12.2020]; .Abba Kovner, https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/abba-kovner [odczyt: 31.12.2021].

Niniejszy tekst stanowi skróconą wersję artykułu mojego autorstwa Lepiej zginać w walce jak ludzie wolni, niż żyć na łasce morderców... Aby Kownera rozpoznanie Zagłady i próby oporu opublikowanego w czasopiśmie „Miasteczku Poznań”, nr 1/2021, s. 92-111; biogram Witki Kempner-Kowner zawarty został w artykule Wielkopolscy Żydzi - uczestnicy powstań w gettach i obozach, członkowie konspiracji i ruchu oporu („Miasteczko Poznań, nr 2/2021). Serdecznie dziękuję Redakcji za zgodę na ponowne wykorzystanie ich fragmentów.

Szymon Pietrzykowski, Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Poznaniu

do góry