Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu

Kolejna rocznica wybuchu powstania warszawskiego, boju o stolicę Polski, skłania do refleksji nad udziałem w nim Wielkopolan. Ich udział i cierpienia, zarówno żołnierzy, jak i ludności cywilnej z Poznańskiego, stopniowo przybliżają ustalenia wielu badaczy i osób tym tematem zainteresowanych. Warto przy tej okazji pokusić się o pytanie, czy warszawski zryw wpłynął na historię powojennej Wielkopolski? Czy można odnaleźć bohaterskich oficerów i żołnierzy, którzy z powstańczych barykad Warszawy trafili do struktur i formacji konspiracji antykomunistycznej w naszym regionie? Ilu ich było? Czy odegrali ważną rolą? Czy ich szukać, wspominać?

Na przełomie 1944 i 1945 r. w odbudowujących się strukturach poznańskich AK oraz tworzonym podziemiu antykomunistycznym odnaleźć można oficerów powstania warszawskiego. Zastępowali oni na stanowiskach pomordowanych przez niemieckiego okupanta konspiratorów wielkopolskich. To wsparcie miało charakter jakościowy, a nie ilościowy, przypominający w pewnym sensie udział polskich oficerów z armii rosyjskiej przy tworzeniu Armii Wielkopolskiej w czasie powstania wielkopolskiego. W poniższym wykazie przedstawionych zostało kilku najważniejszych z nich:

• Płk art. Jan Szczurek-Cergowski ps. „Sławbor”, „Mestwin”, „Cios”, „Wiesław” (1897-1972) – oficer WP, KG AK. W powstaniu warszawskim dowódca zgrupowania Podobwodu Śródmieście Południe. Komendant Obszaru Zachodniego AK (Okręg Poznań i Pomorze AK), delegat Sił Zbrojnych na Obszar Zachodni, współzałożyciel Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość i prezes Obszaru Zachodniego WiN.

• Ppłk Jan Kamieński ps. „Frant”, „Cozas”, „Chyży”, „Litwin”, „Konar” (1906-1987) – oficer WP, KG AK, cichociemny. W powstaniu warszawskim jego szlak bojowy to: Wola, Stare Miasto, Śródmieście Północ i Śródmieście Południe. Komendant Zachodniego Obszaru „Nie”, komendant Okręgu Poznań Delegatury Sił Zbrojnych, współorganizator konspiracyjnej Armii Polskiej w kraju Zachód (krypt. NSZ). Odwołany z Poznania w maju 1945 r.

• Mjr NSZ/Ppłk Stanisław Kasznica ps. Stanisław „Wąsacz”, „Wąsowski”, „Przepona”, „Służa”, „Maszkowski”, „Borowski” (1908-1948) – oficer rez. WP, oficer KG NSZ. W powstaniu warszawskim walczył na Ochocie. Zastępca komendanta Obszaru Zachodniego „Nie”, współtwórca Armii Polskiej w kraju Zachód, komendant Obszaru Zachodniego NSZ, komendant Okręgu II NSZ Poznań, w lipcu 1945 r. przeniesiony do Warszawy. Ostatni komendant NSZ, zamordowany w więzieniu na Mokotowie w Warszawie.

• Ppłk Andrzej Rzewuski ps. „Abrek”, „Fok”, „Hańcza”, „Przemysław”, „Reja”, „Wojmir”, „Zagończyk” (1895-1946) – oficer WP, AK. W powstaniu warszawskim w Podobwodzie Śródmieście Południe, odcinek wschodni „Bogumił”, batalion „Miłosz”. Ostatni komendant Okręgu Poznań AK. Organizator Wielkopolskiej Samodzielnej Grupy Ochotniczej „Warta”, największej organizacji antykomunistycznej w Wielkopolsce. Aresztowany przez UB, zginął w więzieniu.

• Ppłk Kazimierz Falewicz ps. „Antoni”, „Pobóg”, „Mścibór”, „Suwalski” (1898-1993) – oficer WP, AK, KG NSZ. W powstaniu warszawskim dowódca odcinka „Politechnika” (3 batalion pancerny „Golski”). Ostatni szef sztabu Komendy Okręgu Poznań i zastępca komendanta. Odwołany w maju 1945 r.

• Kpt. Józef Wysocki ps. „Białozor” (1894-1960) – powstaniec wielkopolski, oficer WP, NSZ. W powstaniu warszawskim sędzia śledczy w plutonie żandarmerii w komendzie Warszawa-Śródmieście. Dowódca obwodu Poznań-Miasto, a następnie, p.o. komendanta Armii Polskiej w Kraju Zachód (NSZ).

dr Rafał Sierchuła, IPN Poznań