Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu

Wizyta w muzeum Heimathaus w St. Georgen an der Gusen i spotkanie z Marthą Gammer

Trzeciego dnia uczestnicy Wyjazdu Pamięci 2025 zwiedzili lokalne muzeum w St. Georgen an der Gusen, gdzie przechowywane są artefakty związane z obozem koncentracyjnym Gusen (Gusen I i Gusen II). Była to także doskonała okazja do kolejnego spotkania z Panią Marthą Gammer, przewodniczącą Społecznego Komitetu Gusen, która oprowadziła polską grupę po muzeum i przedstawiła historię m.in. wybudowanego w St. Georgen an der Gusen pod koniec II wojny światowej kompleksu sztolni o kryptonimie „Kryształ Górski” (niem. Bergkristall).

System sztolni pod miasteczkiem St. Georgen an der Gusen wybudowali w latach 1944-1945 więźniowie Gusen II. Projekt trwał zaledwie 13 miesięcy. W wyniku tej niewolniczej pracy więźniów Niemcy zapewnili podziemnej produkcji zbrojeniowej III Rzeszy ok. 45 000 m² dodatkowej powierzchni produkcyjnej. Praca przy budowie olbrzymich sztolni przebiegała w potwornych warunkach i kosztowała życie tysięcy więźniów, w tym bardzo wielu Powstańców Warszawskich, którzy zostali osadzeni po upadku powstania w Gusen II. Podziemny kompleks Bergkristall należał do największych obiektów budowlanych z czasów narodowego socjalizmu na terenie Austrii. W największej tajemnicy produkowane były tam kadłuby i skrzydła do pierwszych myśliwców odrzutowych II wojny światowej Me 262.

Pani Martha Gammer jest bardzo zaangażowana w upamiętnienie losów polskich więźniów obozu koncentracyjnego Gusen, za co w 2020 r., w 75. rocznicę wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Gusen, Komitet Pamięci Gusen został uhonorowany przyznawaną przez IPN Nagrodą „Kustosz Pamięci Narodowej”.

Wizyta w Gusen (Memorial Gusen)

Po pobycie w St. Georgen an der Gusen, gdzie mieściła się również główna siedziba założonej przez SS firmy DEST, uczestnicy Wyjazdu Pamięci udali się do pobliskiej miejscowości Gusen. To wyjątkowe miejsce dla Polaków. To właśnie w malutkiej osadzie Gusen Niemcy na początku 1940 r. utworzyli obóz koncentracyjny dla zagłady polskiej inteligencji. Osadzeni w nim więźniowie pracowali niewolniczo w pobliskich kamieniołomach Gusen i Kastenhofen, a od 1943 r. byli także niewolniczo wykorzystywani do pracy w zakładach zbrojeniowych niemieckich firm Steyr-Daimler-Puch oraz Messerschmitt, których hale produkcyjne w latach 1943-45 wybudowano wokół KL Gusen.

Obecnie na większości terenów po byłym obozie koncentracyjnym Gusen znajduje się gęsto zaludnione osiedle mieszkaniowe, które cały czas jest rozbudowywane, pochłaniając ostatnie wolne działki wokół byłego obozu. Stan ten jest wynikiem powojennej dewastacji tego miejsca przez władze sowieckie oraz celowej zabudowy tego obszaru przez austriackie budownictwo jednorodzinne przy aprobacie gminy Langenstein i rządu Republiki Austrii po 1955 r.

Obecnie, głównie dzięki naciskom strony polskiej na władze austriackie, część terenu po byłym KL Gusen została wykupiona przez rząd Republiki Austrii celem utworzenia tam godnego miejsca pamięci. Obecnie rolę tę spełnia jedynie prowadzony przez Społeczny Komitet Gusen, wybudowany na miejscu dawnego krematorium Memoriał Gusen. Polska delegacja miała okazję zobaczyć stan zaawansowania prowadzonego od maja 2022 r. projektu związanego z nowym miejscem pamięci w Gusen, a także zapoznała się ze stanem zachowanej infrastruktury po byłym obozie. Duże wrażenie na będących tam pierwszy raz uczestnikach zrobiło obecne przeznaczenie byłej infrastruktury obozowej, w tym głównie budynku komendantury w Gusen (Jourhaus), który to budynek obecnie pełni funkcje mieszkalne, podobnie jak dawny obozowy dom publiczny.

W tym roku mieliśmy również okazję wejść na plac apelowy byłego obozu koncentracyjnego Gusen, na którym Pani Marta Gammer opowiedziała historię tego obozu. Wcześniej nie było to możliwe. To bardzo pozytywna zmiana w podejściu do tematu KL Gusen przez stronę austriacką. Po terenie byłego obozu oprowadzał uczestników pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Poznaniu Tomasz Cieślak.

W zwartej grupie dotarliśmy do Memoriału Gusen, gdzie pod krematorium rodziny więźniów KL Gusen mogły złożyć kwiaty i upamiętnić swoich bliskich. Po emocjonującej wizycie, grupa udała się na zwiedzanie wystawy stałej Memoriału Gusen, opowiadającej o historii tego miejsca. Podczas jej zwiedzania główną uwagę zwracały przerażające fotografie z wyzwolenia w maju 1945 r. obozu przez wojska amerykańskie. Wizyta w Memoriale była okazją do zadumy i refleksji, ale również do analizy sposobu prezentacji tej trudnej tematyki przez Austriaków.

KL Gusen był obok macierzystego KL Mauthausen obozem trzeciej, najwyższej kategorii represyjności. Był przeznaczony dla więźniów „nie rokujących jakiejkolwiek poprawy”. Został zbudowany dla polskich więźniów politycznych.  Ostatecznie w latach 1940-45 trafiło do niego ok. 71 000 osób z 27 krajów, z czego śmierć poniosła połowa z nich. Zginęło najwięcej Polaków. Z 35 000 osadzonych tam naszych rodaków zginęło 27 000. Jest to zatrważająca statystyka działalności tego obozu. Można śmiało określić KL Gusen jako obóz zagłady polskiej inteligencji. KL Gusen został wyzwolony przez wojska amerykańskie 5 maja 1945 r. Był obok KL Mauthausen jednym z najdłużej funkcjonujących obozów koncentracyjnych w III Rzeszy.

Wizyta w Zamku Śmierci Hartheim

Po wizycie na terenie byłego obozu koncentracyjnego w Gusen oraz zwiedzeniu tamtejszego Memoriału, polska delegacja udała się do miejscowości Hartheim w gminie Alkoven, gdzie znajduje się Miejsce Pamięci i Edukacji Zamek Hartheim. Po Hartheim uczestników oprowadziła Naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Poznaniu Marta Szczesiak- Ślusarek. Przybliżyła ona zgromadzonym tragiczną historię tego miejsca, opowiedziała o infrastrukturze tego ośrodka zagłady oraz ujawniła sposoby eksterminacji tam ludzi. Pani Naczelnik towarzyszył prok. Marek Rabiega, który prowadził śledztwo o sygn. S 21.2014. Zn w sprawie zabójstw obywateli polskich na terenie zamku Hartheim. Prokurator przybliżył zgromadzonym przebieg eksterminacji w tym miejscu w latach 1940-1944, wybrane aspekty prowadzonego przez siebie i umorzonego w 2015 r. śledztwa oraz opowiedział o metodach śledczych prokuratora IPN. Prokurator z grupą odwiedził również miejsce po północnej stronie zamku, gdzie w 2025 r. Federalne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Republiki Austrii oraz Kraj Związkowy Górna Austria zleciły przeprowadzenie archeologicznych badań sondażowych. Ujawniły one nowe miejsce pochowania prochów i szczątków ofiar zamku Hartheim. To bardzo ważne odkrycie, którym będziemy się jako strona polska interesować.

Zamek Hartheim

W latach 1940-44 w tym neorenesansowym zamku mieścił się jeden z sześciu niemieckich, nazistowskich zakładów „pseudueutanazji”. Załogę zamku stanowili Niemcy pochodzący głównie z terenu dzisiejszej Austrii. W latach czterdziestych zamordowano w nim łącznie około 30 tysięcy ludzi. Były to głównie osoby umysłowo chore i niepełnosprawne pochodzące z zakładów opiekuńczych zlokalizowanych w południowej Austrii. W późniejszym okresie likwidowano także niezdolnych do pracy więźniów obozów koncentracyjnych m.in. z KL Mauthausen, KL Gusen i KL Dachau.

Kryptonim akcji mordowania „istnień niewartych życia” na terenie III Rzeszy nosił nazwę „Akcja T4”. Była ona koordynowana bezpośrednio przez kancelarię Adolfa Hitlera od 1939 r. Nazwa pochodzi od adresu biura akcji w Berlinie przy ulicy Tiergartenstrasse 4. Tylko w latach 1939-41 w jej ramach na terenie III Rzeszy zamordowano około 70 tysięcy ludzi, z tego dużą część zagazowano w Hartheim. „Akcja T4” była doskonałym poligonem doświadczalnym dla Niemców, którzy poszukiwali metod masowego uśmiercania ludzi. Głównym sposobem zabijania ofiar było ich gazowanie, a także natychmiastowe spalanie ciał. Komora gazowa i krematorium istniały również na Zamku Hartheim. Zdobyte podczas tej akcji „doświadczenie” Niemcy wykorzystali w późniejszym okresie do masowej likwidacji m.in. Żydów w ramach „Akcji Reinhardt” na terenie okupowanej Polski (obozy zagłady w Treblińce, Bełżcu i Sobiborze).

Po wstrzymaniu w 1941 r. na rozkaz Hitlera na terenie III Rzeszy „Akcji T4”, przystąpiono do kolejnej akcji eksterminacyjnej. Wykorzystano do tego istniejącą infrastrukturę niektórych funkcjonujących do tej pory w „Akcji T4” ośrodków zagłady, w tym w Hartheim. W ramach akcji noszącej kryptonim „Akcja 14f13” zamordowano w latach 1941-44 w Hartheim kilkanaście tysięcy więźniów obozów koncentracyjnych, w tym kilka tysięcy Polaków. Pełna lista zamordowanych obywateli Polski nie jest znana z powodu zniszczenia pod koniec wojny przez Niemców dokumentacji. Do tej pory najpełniejszą listę zamordowanych w Hartheim Polaków (1604 osób) ustalił podczas prowadzonego przez siebie śledztwa prok. Marek Rabiega (śledztwo o sygn. S 21.2014. Zn w sprawie zabójstw obywateli polskich na terenie zamku Hartheim).

Ofiary „Akcji T4” i „Akcji 14f13” były autobusami transportowane do Hartheim, następnie rejestrowane i odprowadzane do komór gazowych, które wyglądały jak łaźnie. Tam wszystkie ofiary mordowano tlenkiem węgla. Zwłoki składowano w sąsiednim pomieszczeniu, a następnie palono w piecu krematoryjnym. Popiół oraz niespalone szczątki ludzkie wyrzucano do Dunaju oraz zakopywano w okolicach zamku. Pod koniec wojny zatarto wszelkie ślady działalności ośrodka i zniszczono narzędzia zbrodni. Przez wiele lat informacje o zbrodniach na Zamku w Hartheim były ukrywane, a ślady zacierane. Krótko po wojnie do pomieszczeń zamkowych wprowadzili się prywatni lokatorzy. Ten stan rzeczy trwał kilkadziesiąt lat. Od 1997 r. na terenie zamku mieści się Miejsce Pamięci i Edukacji Zamek Hartheim. Otwarta jest również wystawa stała.  Uczestnicy w skupieniu zwiedzili cały kompleks, odwiedzili podziemia, w których mordowano, a także palono chorych psychicznie i więźniów (pomieszczenie krematorium i komory gazowej).

Wizyta na Zamku Hartheim była jednym z głównych punktów tegorocznego Wyjazdu Pamięci 2025. Coroczna obecność polskiej delegacji w tym miejscu przyczynia się do pogłębiania wiedzy o dokonanych tam zbrodniach oraz daje gwarancję, że pamięć o nich nigdy nie zostanie zapomniana i będzie stanowiła przestrogę dla przyszłych pokoleń.

Tekst i zdjęcia: Tomasz Cieślak