English version
Tegoroczny majowy Wyjazd Pamięci do Górnej Austrii został zorganizowany, podobnie jak w latach poprzednich, przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu i Stowarzyszenie Rodzin Polskich Ofiar Obozów Koncentracyjnych z siedzibą w Poznaniu (SRPOOK). Tradycyjnie uczestniczyli w nim również laureaci ogólnopolskiego konkursu historycznego „Sztafeta Pamięci. Losy mojej rodziny w czasie II wojny światowej”, realizowanego przez IPN w Poznaniu. Jego rozstrzygnięcie miało miejsce w maju 2025 r. W wyjeździe biorą także udział przedstawiciele polskich rodzin ofiar zamordowanych w niemieckich obozach koncentracyjnych zlokalizowanych na terenie Austrii w okresie II wojny światowej oraz członkowie stowarzyszeń i towarzystw patriotycznych. W tym roku towarzyszył nam również Naczelnik Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN ze Szczecina prok. Marek Rabiega, który prowadził śledztwo o sygn. S 21.2014. Zn w sprawie zabójstw obywateli polskich na terenie zamku Hartheim.
Wyjazdy Pamięci organizowane przez IPN i SRPOOK mają swoją bogatą historię: pierwszy z nich odbył się w 2016 r. Co roku towarzyszące im emocje są ogromne, szczególnie dla rodzin ofiar systemu obozów koncentracyjnych Mauthausen-Gusen i Zamku Śmierci Hartheim. Dla wielu z nich jest to jedyna okazja w życiu, by odwiedzić miejsca, w których cierpieli i ginęli ich bliscy. Każdy wyjazd jest wyjątkowy, tak było również i w tym roku. Polska delegacja odwiedziła zawsze obecne na mapie podróży do Górnej Austrii Miejsca Pamięci w Gusen (Memorial Gusen), miasteczko St. Georgen an der Gusen, Mauthausen (KZ-Gedenkstätte Mauthausen) i Hartheim (Lern und Gedenkort Schloss Hartheim). W tym roku pierwszy raz mogliśmy wejść jako polska grupa z Instytutu Pamięci Narodowej na niedawno udostępniony i otwarty plac apelowy w KL Gusen oraz zwiedzić lokalne muzeum Heimathaus St. Georgen an der Gusen, w którym prezentowane są zbiory dotyczące obozu koncentracyjnego Gusen. Możliwość zobaczenia byłego placu apelowego w Gusen jest wynikiem nacisków ze strony Polski, głównie instytucji rządowych i rodzin polskich ofiar tego obozu. Były plac apelowy został oficjalnie udostępniony dla zwiedzających dopiero w 2025 r. W tym roku odwiedziliśmy również Centrum Dokumentacji Obersalzberg w Niemczech, zbudowane na gruzach głównej kwatery Adolfa Hitlera (Berghof) i zwiedziliśmy tamtejszą wystawę stałą „Idylla i zbrodnia”. Centrum zostało otwarte w 2022 r.
Nie zabrakło nas również w miasteczkach St. Georgen an der Gusen oraz Mauthausen, gdzie znajduje się rzeźba Sarenki. Została ona wykonana przez polskiego więźnia KL Mauthausen Stanisława Krzekotowskiego z Poznania na polecenie komendanta KL Mauthausen Franza Ziereisa. Polska delegacja przy okazji wizyty w tym miejscu zawsze ubrana jest w specjalne okolicznościowe koszulki z wizerunkiem sarenki, na których umieszczone zostały także słowa wiersza Włodzimierza Wnuka, więźnia Gusen: „Jesteśmy jak żywe kamienie”. (Kod QR, który jest na koszulce odnosi się do strony internetowej IPN edukacja.ipn.gov.pl, gdzie w trzech językach zamieszczona jest informacja o autorze rzeźby Stanisławie Krzekotowskim). Koszulki zostały zaprojektowane przez Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu.
Odwiedziliśmy także ruiny Zamku Spielberg, gdzie od 1941 r. polscy więźniowie KL Gusen przeprowadzali na rozkaz komendanta tego obozu Karla Chmielewskiego wykopaliska, które przyniosły niezwykłe odkrycia archeologiczne na skalę europejską. Komando Spielberg pracujące na zamku stało się wkrótce źródłem polskiego oporu w Gusen.
Wyjazdy Pamięci oprócz uhonorowania najlepszych uczestników konkursu „Sztafeta pamięci…”, a także umożliwienia rodzinom ofiar odwiedzenia miejsca śmierci ich bliskich, pełnią także inne ważne role. Przede wszystkim popularyzują wiedzę o systemie niemieckich obozów koncentracyjnych zlokalizowanych na terenie dzisiejszej Austrii. Dzięki nim obserwujemy coraz większe i niesłabnące zainteresowanie tym tematem. Z każdego wyjazdu przygotowujemy bogaty materiał sprawozdawczy i ikonograficzny. Wyjazdy pełnią także funkcje edukacyjne i naukowe z uwagi na udział w nich badaczy dziejów najnowszych, przedstawicieli zaprzyjaźnionych instytucji i nauczycieli z całej Polski. Ich uczestnicy poznają i odkrywają miejsca, do których nie docierają na co dzień turyści z Polski, a także przywracają godną pamięć o zapomnianych zbrodniach dokonanych w okresie II wojny światowej na Polakach na terenie dzisiejszej Austrii. Udział w wyjeździe trzech pokoleń Polaków jest wyjątkową „sztafetą pamięci”, wymianą wiedzy, ale też i wspomnień. Jest to również sentymentalna podróż, podczas której jesteśmy świadkami odnalezienia śladów bliskich oraz hołdu oddanego niewinnym ofiarom – Bohaterom. To wyjątkowo wzruszające, pełne emocji chwile. Tak było również i w tym roku, kiedy jedna z laureatek konkursu odnalazła miejsce zamordowania swojego dziadka Józefa Ramzy, nie w KL Mauthausen jak pierwotnie myślała rodzina, ale w Zamku Śmierci Hartheim. Wszystko wskazuje również na to, że rodzina więźnia KL Gusen Kazimierza Lacha dzięki Wyjazdowi Pamięci odnalazła miejsce spoczywania jego prochów na cmentarzu w Steyer. To niezwykłe, wyjątkowo ważne chwile dla rodzin bliskich.
Pracownicy Instytutu Pamięci Narodowej i członkowie Stowarzyszenia dokładają wszelkich starań, by wyjazdy miały gruntowną oprawę merytoryczną i bardzo wysoki poziom organizacyjny. A wszystko z uwagi na fakt, że mimo podejmowania przez nas ogromnych wysiłków edukacyjnych, świadomość o cierpieniu polskich obywateli II RP osadzonych w obozach koncentracyjnych na terenie dzisiejszej Austrii jest w Polsce nadal niewystarczająca. Symbolem tej niepamięci jest Gusen – obóz wyniszczenia dla polskiej inteligencji założony przez Niemców w 1940 r. Mimo wielu trudności jesteśmy optymistami, obserwując laureatów konkursu i widząc determinację rodzin w upamiętnianiu swoich bliskich.
Wyjazdy Pamięci, w których przez ostatnie lata wzięły udział setki osób, odgrywają zatem niebagatelną rolę w przywracaniu tej pamięci, co solidarnie podkreślają wszyscy uczestnicy. To wielkie zobowiązanie, które staramy się realizować, wypełniając testament zamęczonych i zamordowanych tam Polaków. Organizatorom na swojej drodze towarzyszą niezwykłe emocje, ale też i sentencje. W tym roku szczególnie wybrzmiała wspólnota pamięci Polaków zamęczonych i zamordowanych na Wschodzie (zbrodnia katyńska, zbrodnia wołyńska i wywózki na Sybir) oraz na Zachodzie (niemieckie obozy koncentracyjne zlokalizowane w Austrii i Niemczech oraz roboty przymusowe). Według słów jednej z uczestniczek wyjazdu Pani Dobrochny Konrad, wiceprezes Stowarzyszenia Katyń w Poznaniu, jest tylko jedna Golgota – Golgota Polaków.
Zachęcamy do szczegółowego zapoznania się z relacją z każdego dnia Wyjazdu Pamięci 2025 do Górnej Austrii.
Marta Szczesiak-Ślusarek, Tomasz Cieślak