English version
Był polskim oficerem, który trafił do sowieckiego obozu w Starobielsku i jednym z nielicznych, którzy uniknęli śmierci z rąk oprawców. Całe życie walczył o ujawnienie prawdy o sprawcach i ofiarach zbrodni katyńskiej. Józef Czapski urodził się 3 kwietnia 1896 roku w Pradze. Był synem hrabiego Jerzego Hutten-Czapskiego i Józefy Leopoldyny z hrabiów Thun-Hohenstein.
Dzieciństwo spędził w majątku rodzinnym w Przyłukach na Białorusi. W 1911 roku przeniósł się do Petersburga, gdzie rozpoczął studia prawnicze. W 1917 roku wstąpił do 1 Pułku Ułanów Krechowieckich. W październiku 1918 roku wrócił do Polski i rozpoczął naukę w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Miesiąc później Czapski wyjechał do Petersburga z misją poszukiwania zaginionych ułanów 1 Pułku Krechowieckiego. Walczył w wojnie z bolszewikami w 1920 roku. Został odznaczony Orderem Virtuti Militari i awansowany do stopnia podporucznika.
W latach 1921-1924 kontynuował studia w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, a od 1924 do 1931 roku przebywał z grupą artystów w Paryżu. Tutaj poznał m.in. Siergieja Nabokova, Alberta Camusa i Emila Ciorana. Po powrocie do Warszawy współpracował m.in. z „Wiadomościami Literackimi”.
We wrześniu 1939 roku w stopniu rotmistrza Czapski walczył w szeregach 8 Pułku Ułanów. Pod koniec września dostał się do sowieckiej niewoli i trafił do obozu NKWD w Starobielsku. Jako jeden z kilkudziesięciu polskich oficerów z tego obozu, ocalał. Po latach okazało się, że życie uratował mu list z ambasady Rzeszy. Niemcy uznały, że osoby urodzone na obszarach włączonych do Rzeszy, podlegają jej jurysdykcji i mimo, iż Czapski był Polakiem, wystąpiono o zwolnienie go z obozu w Starobielsku.
Następnie Czapski przebywał w obozach w Pawliszczewie Bor i w Griazowcu. W lipcu 1941 roku, po podpisaniu układu Sikorski-Majski, w Związku Sowieckim zaczęto tworzyć polską armię. Czapski został wówczas zwolniony z więzienia i trafił do Buzułuku, gdzie stacjonował sztab armii gen. Władysława Andersa. Został kierownikiem Biura Poszukiwań Zaginionych w Związku Sowieckim Oficerów i Żołnierzy. Wspomnienia z tych poszukiwań zawarł w książce „Na nieludzkiej ziemi”, którą napisał w 1947 roku.
We wrześniu 1942 roku Czapski znalazł się z polską armią w Iranie, opuszczając na zawsze sowiecką ziemię. W Armii Andersa został szefem wydziału Propagandy i Informacji przy sztabie. Odpowiadał za sprawy kulturalno-oświatowe w armii. Razem z 2 Korpusem przemierzył szlak bojowy z Iraku, przez Palestynę, Egipt do Włoch. W 1943 roku, już po ujawnieniu zbrodni katyńskiej, Czapski napisał „Wspomnienia starobielskie”. Ze względu na cenzurę, książka ukazała się dopiero po wojnie w 1945 roku.
W 1946 roku Czapski znalazł się w Paryżu. Był współtwórcą Instytutu Literackiego, a razem z Jerzym Giedroyciem i Gustawem Herlingiem-Grudzińskim tworzył paryską „Kulturę”. Był w centrum polskiej emigracji w Paryżu, biorąc aktywny udział w życiu kulturalnym na obczyźnie. Na łamach „Kultury” publikował eseje o sztuce i fragmenty swoich dzienników z czasów wojny. Pisał też artykuły do prasy francuskiej i brytyjskiej.
Z tego okresu, tj. z lat 1948-1951, pochodzą cztery karty pocztowe z korespondencją Józefa Czapskiego do Ireny Głowińskiej. To kartki pocztowe z krótkimi informacjami i pozdrowieniami przesłane z Paryża oraz Holandii. Zostały one przekazane w formie cyfrowej do zasobu Oddziałowego Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu przez Jacka Głowińskiego. Odbyło się to w ramach ogólnopolskiego projektu „Archiwum Pełne Pamięci”.
Bohater naszej opowieści Józef Czapski zmarł 12 stycznia 1993 roku w Maisons-Laffitte.
Fotografie pochodzą z akt o sygn.:
IPN Po 1453/10 Karty pocztowe z korespondencją Józefa Czapskiego do Ireny Głowińskiej
Wszystkie dokumenty zostały przekazane do Oddziałowego Archiwum IPN w Poznaniu w ramach projektu „Archiwum Pełne Pamięci” przez Jacka Głowińskiego.
dr Paweł Głuszek, Oddziałowe Archiwum IPN w Poznaniu