Nawigacja

Aktualności

Szlakiem poznańskich lekarzy

Cykl Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa o poznańskich miejscach pamięci przedstawia sylwetki lekarzy, którzy wpisali się w historię naszego miasta szczególnymi zasługami dla rozwoju medycyny, opieką nad mieszkańcami Poznania, a także postawą patriotyczną. Lekarze, których przypominamy to uczestnicy powstań narodowych, działacze ruchu oporu podczas II wojny światowej i żołnierze walczący na wojennych frontach o wolność naszej ojczyzny. 

Karol Marcinkowski (1800-1846) uznany lekarz epidemiolog, społecznik, powstaniec listopadowy

Karol Marcinkowski urodził się w Poznaniu. Po zdaniu matury w 1817 r. wyjechał na studia medyczne do Berlina. Tam zaangażował się w działalność podziemnej organizacji „Polonia”, za co został aresztowany i skazany na więzienie. Po uwolnieniu w 1823 r. ukończył studia i wrócił do Poznania., gdzie rozpoczął praktykę lekarską. Ubogich leczył za darmo, jednocześnie pracując jako wolontariusz w Szpitalu Sióstr Miłosierdzia. W 1830 r. dołączył do powstania listopadowego. W stopniu podporucznika służył w oddziale Dezyderego Chłapowskiego. Brał udział w bitwie o Olszynkę Grochowską, za co został odznaczony krzyżem Virtuti Militari. Po zakończeniu powstania władze pruskie internowały Marcinkowskiego w Kłajpedzie, gdzie zasłynął w zwalczaniu szalejącej epidemii cholery, która wybuchła w Europie w 1831 r. zabijając setki tysięcy ludzi. Z Kłajpedy Marcinkowski przedostał się w 1832 r. do Szkocji, a następnie do Francji. Wówczas był już uznanym autorytetem w dziedzinie walki z cholerą, co doceniła Francuska Akademia Nauk, przyznając mu złoty medal. W 1834 r. Marcinkowski próbował wrócić do Poznania, ale po przekroczeniu granicy został aresztowany i przez trzy lata przebywał w twierdzy w Świdnicy. Zwolniono go na prośbę władz Poznania, zmagającego się z kolejną falą cholery. Marcinkowski przeszedł do historii Poznania nie tylko jako lekarz, ale również społecznik i filantrop, który w 1838 r. powołał Spółkę Akcyjną „Bazar”, a w 1841 r. Poznańskie Towarzystwo Pomocy Naukowej. Większość swoich dochodów przeznaczał na cele społeczne, m.in. na Towarzystwo ku Wsparciu Ubogich i Biednych, którego był założycielem. Współcześni Marcinkowskiemu Poznaniacy nazywali go „Doktorem Marcinem”. Ostatecznie pokonała go choroba – nieuleczalna wówczas gruźlica. Pierwotnie został pochowany na nieistniejącym cmentarzu świętomarcińskim. Ostatecznie szczątki Marcinkowskiego spoczęły w kościele św. Wojciecha. Współcześnie jest patronem wielu ulic, uczelni i instytucji, nie tylko w Poznaniu.

  • Karol Marcinkowski – pomnik w Alejach Marcinkowskiego
    Karol Marcinkowski – pomnik w Alejach Marcinkowskiego
  • Karol Marcinkowski – pomnik przy I LO im. K. Marcinkowskiego
    Karol Marcinkowski – pomnik przy I LO im. K. Marcinkowskiego
  • Karol Marcinkowski – tablica na murze przy kościele św. Wojciecha
    Karol Marcinkowski – tablica na murze przy kościele św. Wojciecha

Franciszek Witaszek (1908-1943) podporucznik ps. „Warta, „Kur”

Franciszek Witaszek ur. się 8 września 1908 r. w Śmiglu. W 1931 r. ukończył studia medyczne na Uniwersytecie w Poznaniu. Do wybuchu wojny pracował naukowo, specjalizując się w mikrobiologii. Był również przedsiębiorcą i społecznikiem – jednym z organizatorów Poznańskiego Pogotowia Lekarskiego. W marcu 1936 r. w Poznaniu działalność rozpoczął zakład produkujący szczepionki, którego Witaszek był współzałożycielem. Podczas kampanii wrześniowej pracował jako lekarz polowy, opiekując się rannymi w bitwie nad Bzurą. Kiedy władzę w Poznaniu przejęły okupacyjne Niemcy, Witaszek stracił posadę na uczelni, ale pozwolono mu prowadzić praktykę lekarską, podczas której z poświęceniem niósł pomoc biednym i represjonowanym przez okupanta. Poznaniacy nazwali go wówczas „drugim Marcinkowskim”. Będąc osobistym lekarzem biskupa Walentego Dymka, współpracował z nim w organizacji Kościoła Podziemnego. Jednocześnie prowadził aktywną działalność w ruchu oporu. W latach 1940-1942 dowodził poznańską komórką Związku Odwetu ZWZ AK. Witaszek zorganizował w Poznaniu sieć tajnych laboratoriów, w których produkowano związki toksyczne, bomby termiczne, środki chemiczne do niszczenia silników oraz trucizny. Skuteczne akcje sabotażowe zwróciły uwagę Gestapo, które 25 kwietnia 1942 r. aresztowało Witaszka i jego współpracowników. Po 3 tygodniowym śledztwie w Domu Żołnierza (siedziba Gestapo) został przewieziony do Fortu VII. Niemcy zaproponowali Witaszkowi wolność dla niego i całej jego rodziny w zamian za pracę na rzecz III Rzeszy. Witaszek propozycję odrzucił i wraz z innymi działaczami organizacji, zwanymi „Witaszkowcami” został stracony 8 stycznia 1943 r. Pośmiertnie w 1944 r. odznaczony Krzyżem Walecznych. Po wojnie 25 listopada 1945 r. szczątki Witaszka zostały uroczyście pochowane na Cmentarzu Bohaterów na Cytadeli.

  • Franciszek Witaszek – głaz pamiątkowy przed Szkołą Podstawową nr 9 im. F. Witaszka
    Franciszek Witaszek – głaz pamiątkowy przed Szkołą Podstawową nr 9 im. F. Witaszka
  • Franciszek Witaszek – pomnik nagrobny na Cmentarzu Bohaterów Cytadela
    Franciszek Witaszek – pomnik nagrobny na Cmentarzu Bohaterów Cytadela
  • Franciszek Witaszek – tablica na kamienicy przy ul. Wrocławskiej 5
    Franciszek Witaszek – tablica na kamienicy przy ul. Wrocławskiej 5

Ireneusz Wierzejewski (1881-1930) lekarz ortopeda, profesor Uniwersytetu Poznańskiego, generał brygady Wojska Polskiego, senator II RP

Urodził się w 1881 r. w Kozłowie, gm. Opalenica. Po zdaniu matury w Poznaniu, wyjechał na studia medyczne. Kształcił się m.in. w Berlinie i Monachium. W tym czasie angażował się w działalność niepodległościową organizacji filareckich. W 1911 r. otrzymał posadę dyrektora Poznańskiego Zakładu Ortopedycznego im. Gąsiorowskich, a 10 lat później założył w Poznaniu pierwszą w Polsce klinikę ortopedyczną. Wraz z wybuchem I wojny światowej, władze pruskie skierowały Wierzejewskiego do pracy sanitarno-ortopedycznej przy V Armii. Dzięki temu stanowisku był w stanie zabezpieczyć w Poznaniu sprzęt sanitarny i materiały opatrunkowe dla powstańców wielkopolskich. W momencie wybuchu powstania stanął na czele pomocy medycznej w Poznaniu, zostając naczelnym lekarzem i inspektorem sanitarnym wojsk wielkopolskich. W 1920 r. Wierzejewski brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej jako szef sanitarny 1 Armii. W okresie międzywojennym pełnił również funkcję senatora z ramienia Narodowej Partii Robotniczej-Lewicy. Na Uniwersytecie Poznańskim był pierwszym seniorem i kuratorem korporacji akademickiej Chrobria, co zostało uwiecznione na tablicy memoratywnej na Placu Wolności. Wierzejewski był również współtwórcą Polskiego Czerwonego Krzyża i założycielem Towarzystwa Czerwonego Krzyża w Poznaniu. Po śmierci w 1930 r. został pochowany na cmentarzu świętomarcińskim, a od 1962 r. spoczywa na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan.

  • Ireneusz Wierzejewski – tablica nagrobna na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan
    Ireneusz Wierzejewski – tablica nagrobna na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan
  • Ireneusz Wierzejewski – tablica upamiętniająca korporacje akademickie na Placu Wolności
    Ireneusz Wierzejewski – tablica upamiętniająca korporacje akademickie na Placu Wolności

Kazimierz Bonawentura Nowakowski (1879-1952) wybitny chirurg, pułkownik Wojska Polskiego, powstaniec wielkopolski

Kazimierz B. Nowakowski urodził się w 1879 r. w Inowrocławiu. Podczas nauki w gimnazjum w Chełmnie należał do Filomatów Chełmińskich. Po ukończeniu gimnazjum wyjechał na studia medyczne m.in. do Berlina, Monachium i Lipska. W 1906 r. rozpoczął praktykę lekarską w Poznaniu. Początkowo pracował w Zakładzie Prowincjonalnym Akuszerek przy ul. Polnej. Później m.in. w Miejskim Lazarecie przy ul. Szkolnej. Przy obecnej ul. Nowowiejskiego otworzył własną klinikę chirurgii i rehabilitacji. Po wybuchu I wojny światowej został powołany do armii pruskiej, z którą trafił m.in. pod Verdun, pracując jako chirurg w szpitalach polowych. Po powrocie do Poznania wraz z innymi lekarzami zaczął przygotowywać zaplecze medyczne dla powstania wielkopolskiego. W powstaniu pełnił funkcję naczelnego chirurga szpitali fortecznych, awansując do stopnia pułkownika. W Poznaniu organizował stacje sanitarne, przeprowadzał kursy polowej pomocy medycznej, a jako kierujący Głównym Szpitalem Wojskowym organizował „pociągi lazaretowe”. 19 stycznia 1919 r. objął stanowisko ordynatora I stacji chirurgicznej Szpitala Garnizonowego w Poznaniu. Za poświęcenie i patriotyczną postawę podczas powstania Nowakowski został odznaczony Krzyżem Walecznych i Złotym Krzyżem Zasługi. Po wojnie razem z Ireneuszem Wierzejewskim organizował placówkę PCK w Poznaniu. W latach 1919-1923 piastował stanowisko naczelnego chirurga Szpitala Przemienienia Pańskiego. Był również uznanym wykładowcą akademickim na Uniwersytecie Poznańskim oraz wiceprezesem Wydziału Lekarskiego PTPN. W 1939 r. po wkroczeniu do Poznania niemieckich wojsk okupacyjnych, Nowakowski został osadzony w Forcie VII. Z więzienia został zwolniony, jak można przypuszczać z uwagi na pracę w niemieckich szpitalach polowych podczas I wojny światowej. Wyemigrował do pracy m.in. w Ostrowcu Świętokrzyskim, ale po zakończeniu okupacji powrócił do Poznania, gdzie pracował jako chirurg do śmierci w 1952 r.

  • Kazimierz B. Nowakowski – głaz pamiątkowy na placu na poznańskim Grunwaldzie
    Kazimierz B. Nowakowski – głaz pamiątkowy na placu na poznańskim Grunwaldzie
  • Kazimierz B. Nowakowski – grób na cmentarzu na Junikowie
    Kazimierz B. Nowakowski – grób na cmentarzu na Junikowie

Franciszek Chłapowski (1846-1923) profesor medycyny, społecznik i krzewiciel kultury polskiej w zaborze pruskim

Urodził się 17 września 1846 r. w Czerwonej Wsi, gm. Krzywiń, pow. kościański. Wnuk Dezyderego Chłapowskiego. Po zdanej maturze wyjechał na studia do Berlina, gdzie stopień doktora uzyskał w 1870 r. Podczas studiów działał w Towarzystwie Naukowym Akademików Polaków w Berlinie, kierując sekcją medyczną. Po uzyskaniu dyplomu praktykował w Chorzowie i Bytomiu, prowadząc jednocześnie działalność kultywującą polską tożsamość. W Chorzowie założył Kółko Towarzyskie Katolicko-Polskie, a w Bytomiu Czytelnię Polską. Do Poznania przeprowadził się w 1884 r. Po odzyskaniu niepodległości wykładał na Uniwersytecie Poznańskim. Działał również w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, gdzie kierował Wydziałem Przyrodniczym i Lekarskim. Był również współorganizatorem Muzeum Przyrodniczego PTPN. Zainteresowania naukowe Chłapowskiego wykraczały daleko poza medycynę. Z powodzeniem wykładał geologię i paleontologię. Był członkiem wielu towarzystw naukowych. Pozostawił po sobie ponad 100 publikacji naukowych, ogromne zbiory archiwalne i przyrodnicze, które stanowią obecnie kolekcję Archiwum Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu. Chłapowski zmarł w 1923 r. w Żegocinie, gm. Czermin, pow. pleszewski. Został jednak pochowany w Poznaniu na nieistniejącym już cmentarzu parafii św. Marcina. Jedynym upamiętnieniem w Poznaniu pozostaje tablica memoratywna na murze kościoła św. Wojciecha. Inskrypcja na tablicy obecnie trudna do odczytania:

Dr Franciszkowi Chłapowskiemu

Radcy Zdrowia

Profesorowi Uniwersytetu Poznańskiego

Byłemu członkowi Towarzystwa św. Wincentego

a Paulo podczas studiów w Berlinie

późniejszemu prezesowi przez 33 lata i wielkiemu

dobrodziejowi konferencji św. Wincentego a Paulo

przy parafii św. Wojciecha

zmarł 10 IV 1923 przeżywszy lat 77

  • Franciszek Chłapowski – tablica na murze przy kościele św. Wojciecha
    Franciszek Chłapowski – tablica na murze przy kościele św. Wojciecha

Tomasz Drobnik (1858-1901) poznański chirurg, społecznik i patriota

Urodził się 6 września 1858 r. w Pleszewie jako syn Emilii i Jana Drobników. Po ukończeniu gimnazjum wyjechał na studia medyczne do Wrocławia, gdzie działał m.in. w Towarzystwie Literacko-Słowiańskim. Specjalizował się w anatomii topograficznej. Po ukończeniu studiów pracował na uczelniach medycznych w Strasburgu jako asystent zakładu anatomii i w Królewcu jako asystent zakładu chirurgii, aby w 1890 r. osiąść na stałe w Poznaniu. W niedługim czasie objął stanowisko kierownika oddziału chirurgicznego w pierwszym w Poznaniu Szpitalu Dziecięcym św. Józefa (obecny Specjalistyczny Zespół Opieki Zdrowotnej nad Matką i Dzieckiem). W 1899 r. został naczelnym chirurgiem w Szpitalu Miejskim. Był uznanym naukowcem. Sławę przyniosły mu nowatorskie rozwiązania w leczeniu porażeń dziecięcych. Był również jednym z założycieli polskiej Lecznicy Poznańskiej oraz Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Brał również udział w organizacji Towarzystwa Wykładów Ludowych im. Adama Mickiewicza. W latach 1984-1896 redagował „Przegląd Poznański”. Drobnik zmarł w 1901 r. i został pochowany na nieistniejącym cmentarzu parafii św. Marcina przy ul. Towarowej. W 1962 r. jego grób został przeniesiony na Cmentarz Zasłużonych Wielkopolan. Tomasza Drobnika przypomina również tablica memoratywna na budynku szpitala przy ul. Krysiewicza, w którym pracował.

  • Tomasz Drobnik – grób na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan
    Tomasz Drobnik – grób na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan
  • Tomasz Drobnik – tablica przy ul. Krysiewicza 7
    Tomasz Drobnik – tablica przy ul. Krysiewicza 7

Franciszek Raszeja (1896-1942) chirurg ortopeda, komendant szpitala wojskowego w Kowlu, pośmiertnie odznaczony tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata

Urodził się 2 kwietnia 1896 r. w Chełmnie jako syn Julii i Ignacego Raszejów. Po zdaniu matury w 1914 r. został powołany do niemieckiego wojska i wysłany na front wschodni. Wkrótce dostał się do niewoli rosyjskiej i 3 lata spędził w obozie jenieckim w Taszkiencie. Po wybuchu rewolucji październikowej uciekł z obozu i po rocznej wędrówce powrócił do Polski, skąd już po miesiącu wyjechał na studia medyczne do Berlina. W lipcu 1920 r. wrócił do Polski, żeby wstąpić do Wojska Polskiego i wziąć udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Po zakończeniu działań wojennych kontynuował studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, z którego przeniósł się na Uniwersytet Poznański. Od 1923 r. pracował w Klinice Ortopedycznej pod kierunkiem Ireneusza Wierzejewskiego. W latach 1931-1935 kierował Szpitalem Ortopedycznym w Swarzędzu, a następnie Kliniką Ortopedyczną w Collegium Marcinkowskiego. Prowadził intensywną pracę naukową, publikując w języku polskim, niemieckim i francuskim. W 1936 r. otrzymał Złoty Krzyż Zasługi. Jako wykładowca akademicki, Raszeja głośno sprzeciwiał się dyskryminacji studentów żydowskich przez wprowadzone na uczelniach „getto ławkowe”, a w 1937 r. był jednym z 11 profesorów Uniwersytetu Poznańskiego, którzy podpisali list protestacyjny w tej sprawie. 1 września 1939 r. Raszeja został powołany do wojskowej służby sanitarnej. Powierzono mu funkcję komendanta szpitala wojskowego w Kowlu. W listopadzie 1939 r. po otrzymaniu ostrzeżenia przed aresztowaniem przez Sowietów, uciekł ze szpitala i wraz z rodziną przeniósł się do Warszawy, gdzie został ordynatorem oddziału chirurgicznego w Szpitalu PCK przy ul. Smolnej. Na tajnym uniwersytecie Raszeja kształcił studentów medycyny. Był również kierownikiem tajnej stacji krwiodawstwa dla ludności żydowskiej. Jego śmierć splata się z tragicznym losem warszawskich Żydów. 21 lipca 1942 r. zaopatrzony w niemiecką przepustkę udał się do Getta na ul. Chłodną 6, żeby udzielić pomocy medycznej swojemu przyjacielowi Abe Gutnajerowi. Wówczas wraz z Gutnajerem i całą jego rodziną został zamordowany przez SS-manów. Zwłoki Raszei wydano na drugi dzień żonie. Został pochowany na Powązkach, a jego pogrzeb stał się patriotyczną manifestacją przeciwko niemieckiemu okupantowi. Pośmiertnie w 1957 r. został odznaczony Krzyżem Komandorskim. 11 kwietnia 2000 r. Instytut Yad Vashem przyznał Raszei tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Jego imię nosi obecnie szpital na poznańskich Jeżycach.

  • Franciszek Raszeja – tablica w szpitalu im. F. Raszei przy ul. Mickiewicza
    Franciszek Raszeja – tablica w szpitalu im. F. Raszei przy ul. Mickiewicza

Wiktor Dega (1896-1995) wybitny ortopeda, powstaniec wielkopolski, kapitan Wojska Polskiego, naczelny chirurg szpitala polowego pod Żychlinem podczas wojny obronnej 1939, powstaniec warszawski

Urodził się 7 grudnia 1896 r. w Poznaniu jako syn Zofii i Wiktora Degów. Naukę gimnazjalną przerwała mu I wojna światowa. W 1915 r. został powołany do armii niemieckiej. Po 3 latach na froncie wojennym wrócił do Poznania, żeby wziąć udział w powstaniu wielkopolskim. Uczestniczył m.in. w walkach o lotnisko Ławica, w zdobywaniu magazynów wojskowych przy obecnej ul. Powstańców Wielkopolskich i w walkach na Starym Rynku. Znalazł się również w ochronie Ignacego Paderewskiego podczas jego przyjazdu do Poznania 26 grudnia 1918 r. W powstaniu Dega otrzymał stopień podporucznika i dowództwo 7 kompanii 10 Pułku Strzelców Wielkopolskich, z którą walczył m.in. pod Paterkiem. 27 czerwca 1919 r. 10 Pułk SW przerzucono na front wołyński. Dega brał udział m.in. w ofensywie nad Zbruczem. Pod koniec 1919 r. został wcielony do Baonu Zapasowego, a w styczniu 1920 r. zakończył czynną służbę wojskową. Po jej ukończeniu rozpoczął studia medyczne w Warszawie, a następnie w Poznaniu. Specjalizował się w ortopedii i chirurgii ortopedycznej. W 1937 r. został ordynatorem Oddziału Ortopedycznego Szpitala Miejskiego w Bydgoszczy. 31 sierpnia 1939 r. został zmobilizowany. W stopniu kapitana lekarza rezerwy dostał przydział do Dowództwa Okręgu Korpusu nr VIII. Służył w Szpitalu Wojskowym w Toruniu, a następnie w szpitalu polowym pod Żychlinem. Został ranny w bitwie pod Kutnem, a 17 września 1939 r. dostał się do niewoli. Po zwolnieniu w kwietniu 1940 r. udał się do Warszawy, gdzie objął stanowisko ordynatora Oddziału Chirurgii Dziecięcej w jednym z warszawskich szpitali. Podczas powstania warszawskiego opatrywał i operował rannych w szpitalu polowym „Sano” przy ul. Lwowskiej. Po upadku powstania wyjechał do Włodzimierzowa pod Piotrkowem Trybunalskim. Wraz z zakończeniem działań wojennych, Dega wrócił do Poznania, by w grudniu 1945 r. objąć funkcję kierownika Kliniki Ortopedycznej Uniwersytetu Poznańskiego. Inicjatywy i badania Degi były nowatorskie nie tylko na skalę krajową. W 1957 r. został ekspertem Światowej Organizacji Zdrowia ds. rehabilitacji. Dzięki staraniom Degi na poznańskiej Wildzie w 1960 r. powstała pierwsza w Polsce i druga na świecie Katedra Medycyny Rehabilitacyjnej. Został odznaczony m.in. Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym, medalem za wojnę obronną 1939, Warszawskim Krzyżem Powstańczym oraz Złotym Krzyżem Zasługi. Został również pierwszym w historii Kawalerem Orderu Uśmiechu. Jego patronat nosi m.in. Szpital Kliniczny w Poznaniu przy ul. 28 Czerwca 1956 oraz XV Liceum Ogólnokształcące w Poznaniu. Po śmierci w 1995 r. został pochowany na cmentarzu na Junikowie w rodzinnym grobowcu.

  • Wiktor Dega – grobowiec rodzinny
    Wiktor Dega – grobowiec rodzinny
  • Wikotr Dega – popiersie w Szpitalu Klinicznym nr 4
    Wikotr Dega – popiersie w Szpitalu Klinicznym nr 4

Tekst i zdjęcia: Ewa Liszkowska (Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walki i Męczeństwa IPN w Poznaniu)

do góry