Tegoroczny wiosenny Wyjazd Pamięci do Górnej Austrii został zorganizowany podobnie jak w latach poprzednich przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu i Stowarzyszenie Rodzin Polskich Ofiar Obozów Koncentracyjnych z siedzibą w Poznaniu. Tradycyjnie uczestniczyli w nim laureaci wraz z opiekunami cieszącego się coraz większą popularnością ogólnopolskiego konkursu historycznego „Sztafeta Pamięci. Losy mojej rodziny w czasie II wojny światowej”, realizowanego przez IPN w Poznaniu. Jego rozstrzygnięcie miało miejsce w maju 2023 r. W wyjeździe biorą także udział przedstawiciele polskich rodzin ofiar zamordowanych w niemieckich obozach koncentracyjnych zlokalizowanych na terenie Austrii w okresie II wojny światowej. W tym roku towarzyszyli nam również wicedyrektor Instytutu Północnego Anna Chmielewska-Metka oraz przedstawiciel Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego dr Paweł Matwiejczuk.
Wyjazdy Pamięci organizowane przez IPN i SRPOOK mają swoją bogatą historię. Pierwszy z nich odbył się w 2017 r. i co roku emocje, jakie mu towarzyszą są ogromne, szczególnie dla rodzin ofiar systemu obozów koncentracyjnych Mauthausen-Gusen i Zamku Śmierci Hartheim. Dla wielu z nich jest to jedyna okazja w życiu, by odwiedzić miejsca, w których cierpieli i ginęli ich bliscy. Każdy wyjazd jest wyjątkowy, tak było również i w tym roku. Specjalnie na tę okazję IPN w Poznaniu przygotował koszulkę okolicznościową z wizerunkiem sarenki, którą nosili uczestnicy wyjazdu. Jest to nawiązanie do prawdziwej historii. Sarenka została wykonana przez polskiego więźnia KL Mauthausen Stanisława Krzekotowskiego z Poznania na polecenie komendanta KL Mauthausen i obecnie znajduje się na rynku w miasteczku Mauthausen. Jest pomnikiem do którego przybywają polskie delegacje. Na koszulce zostały umieszczone także słowa wiersza Włodzimierza Wnuka, więźnia Gusen: „Jesteśmy jak żywe kamienie”. (Kod QR, który jest na koszulce odnosi się do strony internetowej IPN edukacja.ipn.gov.pl, gdzie w trzech językach zamieszczona jest informacja o autorze rzeźby Stanisławie Krzekotowskim).
Polska delegacja odwiedziła zawsze obecne na mapie podróży do Górnej Austrii Miejsca Pamięci w Gusen (Memorial Gusen), Mauthausen (KZ-Gedenkstätte Mauthausen) i Hartheim (Lern und Gedenkort Schloss Hartheim). W tym roku nie zabrakło nas również na cmentarzu w Ebensee, St. Georgen („Bergkristall”) oraz w miasteczku Mauthausen. Odwiedziliśmy także ruiny Zamku Spielberg, gdzie od 1941 r. polscy więźniowie KL Gusen przeprowadzali na rozkaz komendanta tego obozu Karla Chmielewskiego badania archeologiczne, które przyniosły niezwykłe odkrycia. Komando Spielberg stało się wkrótce źródłem polskiego oporu w Gusen.
Wyjazdy Pamięci oprócz uhonorowania najlepszych uczestników konkursu „Sztafeta pamięci…”, a także umożliwienia rodzinom ofiar odwiedzenia miejsca śmierci ich bliskich, pełnią także inne ważne role. Przede wszystkim popularyzują wiedzę o systemie niemieckich obozów koncentracyjnych zlokalizowanych na terenie dzisiejszej Austrii. Dzięki nim obserwujemy coraz większe i niesłabnące zainteresowanie tym tematem. Z każdego wyjazdu przygotowujemy bogaty materiał sprawozdawczy i ikonograficzny. Wyjazdy pełnią także funkcje edukacyjne i naukowe z uwagi na udział w nich badaczy dziejów najnowszych, przedstawicieli zaprzyjaźnionych instytucji i nauczycieli z całej Polski. Ich uczestnicy poznają i odkrywają miejsca, do których nie docierają na co dzień turyści z Polski, a także przywracają godną pamięć o zapomnianych zbrodniach dokonanych w okresie II wojny światowej na Polakach na terenie dzisiejszej Austrii. Udział w wyjeździe trzech pokoleń Polaków jest wyjątkową „sztafetą pamięci”, wymianą wiedzy, ale też i wspomnień. Jest to również sentymentalna podróż, podczas której jesteśmy świadkami odnalezienia śladów bliskich oraz hołdu oddanego niewinnym ofiarom – Bohaterom. To wyjątkowo wzruszające, pełne emocji chwile.
Pracownicy Instytutu Pamięci Narodowej dokładają wszelkich starań, by wyjazdy miały gruntowną oprawę merytoryczną i bardzo wysoki poziom organizacyjny. A wszystko z uwagi na fakt, że mimo podejmowania przez nas ogromnych wysiłków edukacyjnych, świadomość o cierpieniu polskich obywateli II RP osadzonych w obozach koncentracyjnych na terenie dzisiejszej Austrii, jest w Polsce nadal niewystarczająca. Symbolem tej niepamięci jest Gusen – obóz wyniszczenia dla polskiej inteligencji założony przez Niemców w 1940 r. Mimo wielu trudności jesteśmy optymistami, obserwując laureatów konkursu i widząc determinację rodzin w upamiętnianiu swoich bliskich.
Wyjazdy Pamięci, w których przez ostatnie lata wzięły udział setki osób, odgrywają zatem niebagatelną rolę w przywracaniu tej pamięci, co solidarnie podkreślają wszyscy uczestnicy. To wielkie zobowiązanie, które staramy się realizować, wypełniając testament zamęczonych i zamordowanych tam Polaków. Organizatorom na swojej drodze towarzyszą niezwykłe emocje, ale też i sentencje. Jedna z nich głęboko zapadła nam kilka lat temu w pamięci i jest dla nas prawdziwym drogowskazem: „Niech śmierć nasza wróci Ci wolność Polsko” (cmentarz w Ebensee/Górna Austria).
Zachęcamy do szczegółowego zapoznania się z relacją z każdego dnia Wyjazdu Pamięci 2023 do Górnej Austrii.
Marta Szczesiak-Ślusarek, Tomasz Cieślak